Medya stratejisti Dr. Muhammed Ersin Toy, yapay zekanın medya, habercilik ve bilgi ekosistemi üzerindeki etkilerini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Medyanın son 25 yılda iki büyük kırılma yaşadığını söylemek abartılı olmaz. İlki sosyal medyanın yükselişiyle gerçekleşti. Haber dijital mecralara taşınırken dağıtım ve görünürlük gücünün önemli bir bölümü medya kuruluşlarından teknoloji platformlarına kaydı. Bugün haberin görünürlüğünü büyük ölçüde platform algoritmaları belirliyor.
İkinci büyük kırılma ise yapay zekayla yaşanıyor. Henüz bütün sonuçlarını kavrayamadığımız bu dönüşüm; haber üretimini, kaynağı, telifi, dolaşımı, gelir modelini ve okurla ilişkiyi değiştiriyor. Sosyal medya haberi platforma bağımlı hale getirmişti. Yapay zeka ise haber ile kaynak, özgün haber ile yapay zeka tarafından yeniden üretilen özet, içerik ile okur arasındaki organik bağları daha da zayıflatıyor. Böylece neyin “haber” sayılacağı, özgünlüğün nasıl korunacağı ve editoryal sorumluluğun kimde olacağı yeniden tartışmaya açılıyor.
Sosyal medya ve geleneksel arama motorları, bütün sorunlarına rağmen kullanıcıyı çoğu zaman bir bağlantı üzerinden haberin ve içeriğin yayımlandığı siteye yönlendiriyordu. Okur, başlığı veya paylaşımı gördükten sonra medya kuruluşunun sayfasına gidiyor; kaynağı, yazarın adını, haberin bağlamını ve kurumun diğer içeriklerini görebiliyordu.
Yapay zeka destekli arama ve sohbet sistemleri bu ilişkiyi değiştiriyor. Bu sistemler kullanıcıya yalnızca bağlantılar sunmuyor; farklı kaynaklardan topladıkları bilgileri seçiyor, birleştiriyor ve tek bir cevap hâlinde yeniden inşa ediyor. Böylece kullanıcı çoğu zaman haber sitesine gitmeden, yapay zekanın farklı kaynaklardan oluşturduğu bilgiye ulaşabiliyor. Ancak bilginin hangi kaynaklardan alındığı, hangi ayrıntıların dışarıda bırakıldığı veya filtrelendiği, nasıl çerçevelendiği ve farklı kaynakların hangi ölçütlerle bir araya getirildiği çoğu zaman görünmez kalıyor.
İnternet bu nedenle bağlantı ekonomisinden cevap ekonomisine geçiyor. Bağlantı ekonomisinde arama motorunun temel işlevi kullanıcıyı kaynağa götürmekti. Cevap ekonomisinde ise platform, kaynaktan aldığı bilgiyi kendi arayüzünde işleyerek kullanıcıya doğrudan sunuyor. Haber, medya kuruluşu veya bağımsız içerik üreticisi tarafından hazırlanıyor; fakat okur çoğu zaman haberi değil, yapay zekanın o haberden oluşturduğu cevabı tüketiyor. Bu durum hem medyanın yapısını değiştiriyor hem de hakikatin yapay zeka aracılığıyla yeniden çerçevelenerek dezenformasyon amacıyla kullanılabilmesine zemin hazırlıyor.
Araştırmalar da bu değişimin kullanıcı davranışına doğrudan yansıdığını gösteriyor. Google’ın Yapay Zeka Özetleri gösterildiğinde kullanıcılar kaynak sitelere daha az yöneliyor ve aramalarını çoğu zaman başka bir bağlantıya gitmeden tamamlıyor. Kaynakların cevap içinde gösterilmesi de bu durumu bütünüyle değiştirmiyor; kullanıcılar yapay zeka özetinde adı geçen siteleri dahi çok seyrek ziyaret ediyor. Yapay zeka cevabı, kullanıcıyı kaynağa götüren bir köprü olmaktan çıkarak aramanın son durağına dönüşüyor.
Bunun yayıncı açısından yalnızca doğrudan ekonomik sonuçları yoktur; haberin özgünlüğünü, bağlamını ve yapısal bütünlüğünü zedeleyen sonuçları da vardır. Kullanıcı asıl haber sitesine gelmediğinde reklam görmüyor, abonelik veya bülten çağrısıyla karşılaşmıyor ve yayıncı okuruyla doğrudan ilişki kuramıyor. İçerik üretiminin maliyeti ve hukuki sorumluluğu medya kuruluşunda kalırken kullanıcının dikkati, trafiği ve oluşturduğu ekonomik değer platformun arayüzünde tutuluyor.
Dolayısıyla mesele yalnızca haber sitelerinin daha az ziyaret edilmesi değildir. İçeriği üreten kurum ile okur arasındaki ilişki zayıflıyor; haberin kaynağı, kurumsal kimliği, özgün anlatımı ve bağlamı yapay zeka cevabının içinde silikleşiyor. Haber üreticide doğuyor, fakat görünürlüğü, anlamı ve ekonomik değeri giderek platformun arayüzünde yeniden şekilleniyor.
Yapay zeka ile medya arasındaki ekonomik ilişkinin iki temel aşaması bulunuyor. Birincisi, haber arşivlerinin ve telifli içeriklerin büyük dil modellerinin eğitilmesinde ve geliştirilmesinde kullanılmasıdır. İkincisi ise güncel haber ve içeriklerden yararlanılarak kullanıcıya doğrudan cevap, özet ve açıklama üretilmesidir.
The New York Times ve diğer ABD’li yayıncılar, OpenAI ile Microsoft’un telifli haberleri izin almadan model eğitiminde kullandığını ileri sürüyor. Yayıncıların 9 Temmuz 2026’daki yaptırım talebi ise OpenAI’nin delil toplama sürecinde mahkemeyi yanılttığı ve bazı ilgili kayıtları sildiği veya aranamaz hale getirdiği iddialarına dayanıyor. OpenAI suçlamaları reddediyor; kullanıcı mahremiyetini ve “adil kullanım” savunmasını öne çıkarıyor.
Ancak bugün ortaya çıkan yapısal sorun açıktır. Medya kuruluşları ve bağımsız içerik üreticileri sahaya gidiyor, belge topluyor, araştırıyor, okuyor, doğrulama yapıyor, para ve zaman harcıyor, çalışan istihdam ediyor ve yayımladıkları içeriklerin hukuki sorumluluğunu üstleniyor. Yapay zeka şirketleri ise lisans anlaşması bulunmayan durumlarda bu içeriklerden model eğitimi veya güncel cevap üretimi amacıyla doğrudan bir ekonomik karşılık ödemeden yararlanabiliyor. Ardından aynı sistemler, bu içeriklerden oluşturdukları özetleri kullanıcıya sunarak kaynak siteye gitme eğilimini azaltıyor.
Böylece içerik üreticisinin emeği, yapay zeka şirketinin sunduğu hizmetin kalitesini ve ekonomik değerini artıran bir girdiye dönüşüyor. Sosyal medya kullanıcıyı “üreten tüketici” hâline getirmişti: Kullanıcı hem içerik üretiyor hem de platformun ekonomik değerini büyütüyordu. Yapay zeka düzeninde ise haberler, yazılar, arşivler, yorumlar ve diğer dijital üretimler modelin kullanabileceği ham maddeye dönüşüyor. Yapay zeka şirketi, kendisinin üretmediği bilgi ve içerikleri işleyerek yeni bir ekonomik değer oluşturuyor.
Böylece yayıncı iki kez kaybediyor. Önce ürettiği içerik yapay zeka sisteminin bilgi birikimini ve cevap kalitesini geliştiriyor. Ardından aynı sistem, haber sitesine yönelmesi beklenen trafiğin önüne geçiyor. Yayıncı hem içeriğinin ekonomik karşılığını alamıyor hem de okurla doğrudan ilişki kurma imkanını kaybediyor.
Bu döngü özgün haberciliği zayıflatırsa yapay zekanın yararlanabileceği güvenilir, güncel ve çeşitli kaynak havuzu da daralabilir. Gelir kaybı; daha az muhabir, daha az saha haberciliği, daha az araştırma ve daha az özgün içerik anlamına gelebilir. Yapay zeka, beslendiği gazetecilik düzeninin ekonomik temelini aşındırırken uzun vadede kendi cevaplarının doğruluğunu, güncelliğini ve çeşitliliğini de tehlikeye atabilir.
Yapay zeka şirketleri, belirli sahiplik ve yönetişim yapıları içinde faaliyet gösteren ticari kuruluşlardır; ancak geliştirdikleri sistemlerin toplumsal, ekonomik ve siyasal sonuçları nedeniyle aynı zamanda politik aktörlere dönüşmektedir. Bu şirketleri siyasal güç ilişkilerinden, devletlerin güvenlik politikalarından ve küresel rekabetten bağımsız düşünmek mümkün değildir. Ekonomik çıkarları, kurumsal öncelikleri ve değer tercihleri; eğitim verilerinin seçiminden güvenlik filtrelerine, kaynakların sıralanmasından cevapların hangi kavramlarla kurulacağına kadar sistemlerin işleyişine yansıyabilir.
Üstelik yapay zeka artık yalnızca ticari bir teknoloji değildir. ABD yönetiminin 5 Haziran 2026 tarihli Ulusal Güvenlik Başkanlık Muhtırası; gelişmiş yapay zeka modellerinin istihbarat ve savaş alanlarında kullanımının hızlandırılmasını, ulusal güvenlik kurumlarıyla özel şirketler arasında daha derin ortaklıklar kurulmasını ve bu modellerin güvenlik personelinin kullanımına sunulmasını öngörüyor. Bu belge, yapay zekanın devletler arasındaki güç mücadelesinin ve güvenlik mimarisinin temel unsurlarından biri haline geldiğini açıkça gösteriyor.
Milli İstihbarat Akademisinin (MİA) Haziran 2025 tarihli raporu da yapay zekanın beslendiği verilerin ve üreticiler tarafından sisteme yerleştirilen ölçütlerin mevcut yanlılıkları, eşitsizlikleri ve baskı ilişkilerini yeniden üretebileceğine dikkat çekiyor. Rapora göre yapay zekanın doğru ile yanlış arasında kanaat oluştururken hangi ahlaki ve değerler sistemine dayandığının kolayca bilinememesi ciddi bir epistemik adaletsizlik riski doğuruyor.
Bu nedenle yapay zeka arayüzlerini bütünüyle tarafsız bilgi taşıyıcıları olarak görmek mümkün değildir. Yapay zeka yalnızca bilgiyi aktarmıyor veya özetlemiyor; hangi kaynakların kullanılacağını, hangi bilgilerin öne çıkarılacağını, hangi ayrıntıların dışarıda bırakılacağını ve olayların hangi kavramlarla anlatılacağını da belirliyor. Burada teknik bir özetleme işleminden daha fazlası bulunuyor: Yapay zeka seçiyor, eksiltiyor, birleştiriyor, yeniden çerçeveliyor ve sonuçta anlamı yeniden inşa ediyor.
Özellikle savaşlar, depremler ve diğer doğal afetler, seçimler, göç hareketleri ve toplumsal çatışmalar gibi hassas alanlarda hangi bilginin öne çıkarıldığı, hangisinin dışarıda bırakıldığı ve olayların hangi kavramlarla çerçevelendiği kullanıcıların hakikat algısını doğrudan etkileyebilir. Bir haberin eksiltilmesi, bağlamından koparılması veya farklı kavramlarla yeniden anlatılması yalnızca teknik bir hata değildir, olayın nasıl anlaşılacağını, hangi kanaatin oluşacağını ve hangi tepkinin verileceğini de değiştirebilir.
Bu nedenle tartışılması gereken yalnızca açık sansür değil, yapay zeka sistemlerinin giderek büyüyen algoritmik editoryal gücüdür. Bu güç, toplumların bilgiye erişimini ve olayları yorumlama biçimini etkileyebildiği için algı yönetimi, bilişsel güvenlik ve milli güvenlik bakımından stratejik sonuçlar doğurabilir.
Bugün medya, yapay zekayla birlikte yeni ve köklü bir kırılma yaşıyor. Yapay zeka sistemleri; sahiplik yapılarının, ekonomik çıkarların, siyasi önceliklerin ve ideolojik kabullerin bilginin seçimine, görünürlüğüne ve anlamın yeniden üretilmesine yansıdığı yeni bir güç alanı oluşturuyor.
Bu nedenle mesele yalnızca medya ekonomisi, ticari rekabet, editoryal düzen ve meslek etiğiyle sınırlı değildir. Yapay zekanın bilgiye erişimi yönlendiren, büyük veri kümelerini toplayarak işleyen ve istihbarat değerine dönüştürebilen, kaynakları görünür veya görünmez kılan ve toplumsal algıyı şekillendiren yapısı; bilişsel güvenliği, dijital vatanı, siber güvenliği, milli güvenliği ve devletlerin egemenlik kapasitesini doğrudan ilgilendirmektedir.
[Dr. Muhammed Ersin Toy, medya stratejistidir.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
Anadolu Ajansı web sitesinde, AA Haber Akış Sistemi (HAS) üzerinden abonelere sunulan haberler, özetlenerek yayımlanmaktadır.Abonelik için lütfen iletişime geçiniz.
PODCASTTÜMÜNÜ GÖR
