اقدامات نظامی ارمنستان؛ یک آه و هزار سودا

استانبول/ رضا طالبی/ خبرگزاری آناتولی

وضعیت اقتصادی ارمنستان خوب نیست و اقتصاد دیگر نقاط دنیا نیز دوران خوبی را تجربه نمی‌کند. وجود ناامنی در منطقه نیز اقتصاد بسیار شکننده ارمنستان را به سوی نابودی می‌کشاند. تنش در مرزهای این کشور با جمهوری آذربایجان، تحریم‌ها و وضعیت اقتصادی بد ایران، انسداد مرزهای ارمنستان با ترکیه و مشکلات عدیده در مناطق مرزی شمالی با گرجستان، توانی را برای ایروان جهت انجام اقدامات جنگی باقی نگذاشته است.

-حال سوال اینجاست که در چنین شرایطی چرا سران ارمنستان اقدام به ایجاد تحریک و حرکات ایذایی در نواحی اشغالی جمهوری آذربایجان علیه نیروهای این کشور می‌کنند؟

- ارمنستان و ایران

ایروان بابت گاز وارداتی از ایران حدود 200 میلیون یورو به این کشور بدهی دارد. شرکت‌های اقماری ایرانی از سال 1999 در ایروان و حتی مناطق اشغالی فعالیت خود را آغاز کرده و به‌ویژه در صنایع هوایی و هوانوردی با دورزدن تحریم‌ها و افتتاح شرکت‌های مشترک هواپیمایی زیادی را به ناوگان فرسوده ایران با مبالغ بسیار کلان افزوده‌اند. حتی در این اواخر خبری مبنی بر استخدام چوپانان ایرانی در ارمنستان در رسانه‌ها منتشر شد که این نیز ناشی از توافق تهران-ایروان مبنی بر تولید دام در این کشور به‌جای واردات علوفه از سایر کشورها بود.

ارمنستان به‌نوعی مسیر مناسبی برای ایران جهت دورزدن تحریم‌ها و صادرات به سایر کشورها است و انسداد و یا تضعیف این کانال تجاری نیز حساسیت‌های ناگهانی برای تهران ایجاد می‌کند. احداث مناطق آزاد در مهری (مگری) و تثبیت کریدور شمال-جنوب از بندرعباس تا باطومی مسیری در جهت مخالف کریدور زنگه‌زور هم نای تجاری ایران برای رهایی از تحریم‌ها توسط ارمنستان به شمار می‌رود. اختلال در مسیر قاپان-گروس نیز اعمال فشار بر پاشینیان توسط ایران بود تا مسیر مذکور را بازسازی و این روند تجاری را منقطع نکند.

تراز تجاری ارمنستان با جمهوری اسلامی ایران نیز نسبت به آذربایجان بسیار زیاد است و به یک میلیارد دلار می‌رسد که بخشی از آن به تبادل غیررسمی کالا بین تهران و ایروان اختصاص یافته است. در کنار این موارد، تهاتر برق بین نیروگاه هسته‌ای «متسامور» ارمنستان با گاز مسیر تبریز به این کشور نیز اگر چه محدود، اما در مورد تامین شبکه برق فرسوده ایران اندکی موثر بوده است.

فاکتور انزوای سیاسی و اقتصادی ایران و ارمنستان در منطقه را نیز نمی‌توان نادیده گرفت. ایرانی که تقریبا از کریدور جاده ابریشم چین حذف شده و روابط خوبی با همسایگان، به‌ویژه کشورهای عربی ندارد با ارمنستانی که با دو همسایه شرقی و غرب خود قطعی روابط دارد، ناگزیر به تعامل با یکدیگر شده‌اند. ناگفته نماند که این تعامل فراتر از مسئله انزوا، مبنای ایدئولوژیکی در راستای کاهش نفوذ جهان ترک‌ در قفقاز نیز دارد.

- روسیه و ارمنستان

روس‌ها موثرترین طرف خارجی در تحولات ارمنستان محسوب می‌شوند و تاثیرات مسکو بر فضای سیاسی این کشور کاملا محسوس است. دفاع سرسختانه روسیه از کوچاریان علی‌رغم حفظ فاصله با پاشنیان تاثیرات این همسایه قدرتمند را در ایروان نشان می‌دهد. محدودیت‌های اخیر در زمینه آزادی بیان و اعمال مجازات سنگین از سوی دولت ارمنستان در کنار تزلزل بی حد و حصر کابینه این کشور را نیز باید از تاثیرات نیروهای نزدیک به روسیه در قالب دولت نیکول پاشینیان دانست.

مرزهای ارمنستان توسط روسیه حراست شده و حتی مناطق اشغالی قره‌باغ نیز به نوعی در اشغال نیروهای به‌اصطلاح «حافظ صلح» است. روس‌ها از همان ابتدا نگران گسترش روابط ارمنستان با غرب بودند. علی‌رغم اینکه بیشترین تجارت ارمنستان با روسیه است، ولی نبود مرز خاکی بین طرفین، محدودیت‌هایی را برای کمک‌های مسکو ایجاد می‌کند. به همین دلیل بود که کامیون‌های کاماز روسی از بندر آستاراخان و ماخاچ قلعه وارد بندرنوشهر ایران و سپس از نوردوز به ارمنستان منتقل شدند؛ مسیر بسیار دور! روس‌ها با اشغال قره‌باغ، اوستیا و تحریک طمع ایروان نسبت به مناطق ارمنی‌نشین گرجستان، برای تکمیل پازل‌های ارضی خود جهت رسیدن به ایران و ارمنستان می‌کوشند. این پیش‌بینی، هر چند دور است، اما از روس‌ها بعید به نظر نمی‌رسد.

روس‌ها همانطور که بشار اسد را مجبور به ادامه کشتار مردم سوریه و جنگ و بقا در این کشور کردند، با همین سیاست نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان را نیز به سوی این سیاست تمامیت‌خواهانه سوق می‌دهند. روسیه علی‌رغم روابط خوب سیاسی و اقتصادی با ترکیه، خواهان نفوذ این کشور در حوزه قفقاز نیست و چراغ سبزهای کم سوی ارمنستان به ترکیه جهت بازگشایی مرزها و وابستگی ایروان به آنکارا در جهت تامین اقتصادی ارامنه را نمی‌پذیرد.

- ارمنستان و ترکیه

ترکیه و ارمنستان با همدیگر رابطه سیاسی ندارند. ترکیه از سال‌ها پیش برقراری روابط را منوط به حل مساله قره‌باغ و سپردن پرونده حوادث 1915 به پژوهشگران و مورخان کرده، اما فشار لابی ارمنی مانع پیگیری و تحقق این پیشنهاد شده است. دیاسپورای ارمنی از سال‌های بسیار دور تبلیغات منفی بسیاری علیه ترکیه در جهان و ایران را شروع کرده و حتی در آمریکا در جدال با لابی‌های یهودی، بعضا توانسته است ذهن سناتورها و کنگرسمن‌ها را علیه آنکارا جذب کنند. برخی خبرها نیز حاکی از روابط خوب این دیاسپورا با لابی گروهک فتح‌الله گولن جهت ایجاد ذهنیت منفی در مقامات آمریکایی علیه ترکیه و آذربایجان است. این دیاسپورا فعالیت خود را تا ارتباط با گروه‌های مانند مجاهدین خلق، فروهر و احزاب دارای عقاید ضد ترکی نیز گسترش داده است.

علی‌رغم تمامی این موارد، تجارت چمدانی شهروندان ارمنستان از ترکیه کماکان تا قبل از بحران کرونا ادامه داشت. ترکیه حتی کمک‌های غذایی و برقی و دارویی خود در دوران حکومت سلیمان دمیرل را از ارمنستان مضایقه نکرد. حضور هزاران ارمنی بدون اقامت در ترکیه نیز برهانی بر سیاست ملایم ترکیه در قبال مهاجرین از هر نوع ملیتی را دارد.

ارمنستان هم از لحاظ تاریخی و هم از لحاظ جغرافیایی نیازی عمیق به ترکیه دارد. تلطیف در روابط با آذربایجان، رسیدن به اروپا، رونق اقتصادی و ایجاد تنوع در فضای اجتماعی، به نوعی ارمنستان را وادار به تعامل با ترکیه می‌کند اما تعلقات ایدئولوژیکی ایروان مانعی در مقابل تحقق این ضرورت‌ها بوده است. ایروان و حتی مسکو نیک می‌دانند که نزدیکی ارمنستان به ترکیه به نوعی ارمنی‌ها را در چنبره اقتصادی و فرهنگی ترک‌ها هضم خواهد کرد.

- ارمنستان و اروپا

اروپای کاتولیک علی‌رغم سال‌ها تضاد با ارتدوکس‌ها، ایروان را اهرمی برای فشار بر آنکارا می‌داند و هر از گاهی با پیشروی مذاکرات قبرس یا گسترش کمک‌های ترکیه به متحدانش در شمال آفریقا و مدیترانه، از این اهرم برای در تنگنا قراردادن ترکیه استفاده کرده است. این اهرم در زمینه دستیابی به منابع گازی و نفتی آذربایجان نیز موثر بوده است. مصاحبه‌های مختلف رئیس‌جمهور فقید آذربایجان، ابوالفضل الچی بیگ نیز موید این مدعا است.

فرانسه یکی از حامیان ارمنستان و فروشنده سلاح به این کشور است و از سوی دیگر با آذربایجان در راستای خرید تجهیزات نظامی مذاکره می‌کند. یونان از ارمنستان فقط در جهت مقابله با ترکیه و مساله قبرس حمایت می‌کند. انگلستان در جهت سهم خواهی از نفت باکو و روسیه نیز به عنوان تنظیم‌کننده و میراثدار اتحاد جماهیر شوروی و به نوعی وارث خود انگار بیزانس، از یک حکومت گریگوریان کنترل‌شده در مرزهای ترکیه، آذربایجان و ایران برای مقابله با نفوذ ترک‌ها در قفقاز حمایت می‌کنند.

- ارمنستان و شورای ترک

کشورهایی چون روسیه، ایران و ارمنستان از «شورای ترک» واهمه دارند و سالها است با دستاویز قراردادن ایدئولوژیکی آن برای القای ذهنیت پان ترکی، به هیولاسازی از این شورا پرداخته‌اند. حضور ترکمنستان، مجارستان مسیحی و سایر کشورهای آسیای میانه در «شورای دولت‌های ترک» شاید امروزه به یک مذاکرات محدود شود، ولی در آینده به یک اتحادیه اقتصادی قوی تبدیل خواهد شد. علی‌رغم برخی مشکلات دموکراتیک در کشورهای آسیای میانه، افزایش قدرت این شورا شاید به نوعی به تلطیف دموکراسی در این کشورها با الگوبرداری از ترکیه کمک کند.

در کنار این نشست و برقراری همکاری، ارمنستان دورمانده از جاده ابریشم و مرزهای روسیه و تحریم‌های شدید علیه ایران، تضعیف شورای کشورهای مشترک‌المنافع و سوق آنها به سوی ترکیه را نظاره می‌کند. اعضای این شورا و کشورهای مشترک‌المنافع می‌توانند با فشار بر ارمنستان جهت حل کامل مساله قره‌باغ، مساله قبرس را هم با به رسمیت شناختن بخش شمالی این جزیره حل‌وفصل کنند که این نیز به مزاج روسیه و یونان نیز خوش نخواهد آمد.

شاید روس‌ها با طرح پیشنهادی برای عضویت در این شورا سعی در کنترل آن داشته باشند، اما قدرت گرفتن این شورا به نوعی جمهوری‌ای ترک روسیه را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد. ایران در سال‌های گذشته با عضویت در پیمان سنتو و سعدآباد توانسته بود تجربه اندکی در این حوزه داشته باشد. عضویت ایران شاید اگر خیلی دور از ذهن هم باشد و اگر بتواند را در جهت استفاده از فاکتور شهروندان ترک خود در جهت اتحاد به‌جای تفرقه وارد میدان کند. نگاه متقابل شورا، ایران و روسیه مجددا ارمنستان را در تنگنا قرار خواهد داد و دولت ایروان را در راستای حفظ بقای خود وادار به مدارا با همسایگان به‌جای دست درازی به هزاران کیلومتر دورتر کند.

- مسائل اخیر

تحرکات اخیر ارمنستان در مرزهای آذربایجان و شهادت چندین تن از نیروهای این کشور کشته شدن سربازان ارمنی، جز با هدایت روسیه امکان‌پذیر نیست. تحرکات روس‌ها و آمریکایی‌ها برای بهبود روابط دولت‌های عربی و مصر و اردن با رژیم بشار اسد، جدای از تضعیف ایران، در جهت تقابل با ترکیه است. روسیه از افزایش قدرت ترکیه در سوریه، کشورهای عربی و قفقاز واهمه دارد و متاسفانه ایران نیز به تبعیت از متحد خود بدون توجه به عناصر درونی در این راستا حرکت می‌کند.

روسیه هم از نفوذ چین و ایجاد جاده ابریشم هراسان است و اتحاد کشورهای ترک را در تقابل با خود می‌بیند. بنابراین از جنوب با اجبار ایران به انجام رزمایش‌های بدون فایده و حمایت از همسایه مسیحی خود، ارمنستان از درون فرسوده و ضعیف را به انجام عملیات ایذایی وامی‌دارد که نتیجه‌ای جز باختن خاک برای این کشور ندارد. شاید سکوت روسیه در این مقطع نوید شومی برای مداخلات سربازان حافظ صلح در جهت گسترش مناطق اشغالی باشد، اما تدابیر کنترل‌شده آذربایجان فعلا مانع از ورود آنها به بهانه حفظ تمامیت ارضی ارمنستان به منطقه شده است. ارمنستان اگر بتواند با چرخشی صحیح، روابط خود را با ترکیه احیا کند، با دورشدن از سلطه روسیه و حتی ایران می تواند به نوعی جدا از تغذیه از مسیرهای تجاری و انرژی، امنیت بلندمدت خود را حفظ و دیاسپورا را نیز کنترل کند؛ مسیر بسیار سخت در مقابل پاشینیان برای بقا یا اضمحلال.

[رضا طالبی، روزنامه‌نگار و دانشجوی دکترای حقوق بین‌الملل در دانشگاه «متروپلیتن» ترکیه است.]

* نکات مندرج در این مقاله، بیانگر دیدگاه نویسنده است و الزاما رویکرد خبرگزاری آناتولی نیست.