Şeyma Çelik
17 آگوست 2026•بهروزرسانی: 17 آگوست 2026
استانبول/ شیما چلیک/ خبرگزاری آنادولو
هندوانه در ایران طی سالهای اخیر نه تنها در زمینه تولیدات کشاورزی، بلکه در بحثهای مربوط به تشدید بحران آب در این کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. بهویژه خشکسالی، کاهش منابع آب زیرزمینی و مباحث مربوط به مدیریت آب در بخش کشاورزی، موضوع تولید و صادرات هندوانه را به مجلس ایران کشانده است.
ایران یکی از تولیدکنندگان عمده هندوانه در جهان به شمار میرود و این محصول در مناطق مختلف این کشور کشت میشود. با این حال، خشکسالیهای سالهای اخیر، کاهش ذخایر آب زیرزمینی و پیامدهای تغییرات اقلیمی، انتقادها از تولید محصولات کشاورزی پرمصرف از نظر آب را افزایش داده است.
کارشناسان و برخی نمایندگان مجلس ایران، صادرات محصولات کشاورزی پرمصرف از نظر آب در کشوری که با کمبود منابع آبی مواجه است را «صادرات آب مجازی» میدانند. منظور از این مفهوم، آبی است که در فرآیند تولید یک محصول مصرف میشود و هنگام صادرات محصول، به طور غیرمستقیم از کشور خارج میشود.
بر اساس مطالعات دانشگاهی، برای تولید یک کیلوگرم هندوانه حدود 280 تا 300 لیتر آب مصرف میشود. به همین دلیل، هندوانه یکی از برجستهترین نمونهها در بحث «آب مجازی» در صادرات محصولات کشاورزی ایران به شمار میرود.
بحثها چگونه آغاز شد؟
بحث درباره آب و کشت هندوانه در ایران، با تشدید خشکسالی در اواسط دهه 2010، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت.
متخصصان محیط زیست و کارشناسان سیاستگذاری آب معتقد بودند تولید محصولاتی با ارزش افزوده پایین اما مصرف آب بالا، بهویژه در مناطق دچار کمآبی، در بلندمدت پایدار نیست. در این دوره، عبارت «با صادرات هندوانه در واقع آب صادر میکنیم» که در افکار عمومی رواج یافته بود، به یکی از محورهای مباحث سیاسی نیز تبدیل شد.
موضوع به مجلس کشیده شد
موضوع صادرات محصولات پرمصرف از نظر آب، از جمله هندوانه، در چارچوب مباحث مربوط به کمبود آب و سیاستهای تولید کشاورزی در مجلس ایران نیز مطرح شد.
محمدتقی توکلی که در اواسط دهه 2010 عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجلس ایران بود، با انتقاد از صادرات محصولات پرمصرف از نظر آب از ایران، تأکید کرد که کشور باید به جای «صادرات آب مجازی»، به دنبال «واردات آب مجازی» باشد.
علیرضا عباسی که در فاصله سالهای 2020 تا 2024 نماینده کرج در مجلس ایران و نایبرئیس کمیسیون کشاورزی بود و همچنان نماینده دوره دوازدهم مجلس است، نیز کشت هندوانه را نمونهای از بحث «آب مجازی» دانست.
عباسی با اشاره به مصرف حدود 280 لیتر آب برای تولید یک کیلوگرم هندوانه، گفت ارزش اقتصادی منابع طبیعی و آب مصرفشده به اندازه کافی در نظر گرفته نمیشود: «در کشور هندوانه کشت میکنیم و 280 لیتر آب برای تولید یک کیلو هندوانه مصرف میکنیم... در واقع همان قیمت آب محصول به جیب تولیدکننده برنمیگردد که به آن صادرات آب مجازی میگوییم.»
ارزیابی متفاوت دولت
در مقابل انتقادهای مطرحشده در مجلس، دولت ایران ارزیابی متفاوتی از میزان مصرف آب هندوانه ارائه کرد.
فریبرز عباسی، معاون امور آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی ایران، در سال 2022 اعلام کرد که بر اساس تحقیقات میدانی، هندوانه آنگونه که در افکار عمومی تصور میشود، محصولی با مصرف آب بسیار بالا نیست.
مقررات صادراتی برای «آب مجازی»
بحثی که سالها در ایران ادامه داشته، در چارچوب برنامه هفتم توسعه این کشور به مقررات قانونی نیز راه یافت.
بر اساس این برنامه، برای کاهش میزان «آب مجازی» ناشی از صادرات محصولات کشاورزی پرمصرف از نظر آب، برای صادرات این محصولات عوارضی در نظر گرفته شد. بر اساس این مقررات، از سال 2025 برای صادرات برخی محصولات کشاورزی پرمصرف از نظر آب، 1 درصد عوارض در نظر گرفته شد و مقرر شد این میزان در سالهای بعد به صورت تدریجی افزایش یابد.
هدف از این اقدام، کاهش تأثیر صادرات محصولات کشاورزی بر منابع آبی ایران عنوان شده است.
تولید هندوانه ایران به 1.28 میلیون تن رسید
تولید هندوانه ایران که در سال 2021 حدود 1.25 میلیون تن بود، در سال 2024 به 1.28 میلیون تن رسید.
بر اساس دادههای تولیدی مبتنی بر آمار فائو (FAOSTAT)، ایران در سال 2020 حدود 1.41 میلیون تن، در سال 2021 حدود 1.25 میلیون تن، در سال 2022 حدود 1.20 میلیون تن، در سال 2023 حدود 1.28 میلیون تن و در سال 2024 حدود 1.28 میلیون تن هندوانه تولید کرد.
ترکیه نیز از بازارهای هندوانه و خربزه ایران است
در حالی که تأثیر تولید هندوانه بر منابع آب ایران مورد بحث است، صادرات خربزه و هندوانه این کشور به ترکیه نیز قابل توجه است.
ترکیه در سال 2024، 32 هزار و 582 تن خربزه و هندوانه از ایران وارد کرد. ارزش این واردات حدود 2.94 میلیون دلار ثبت شد.
واردات خربزه و هندوانه از ایران در سال 2021، 55 هزار و 729 تن بود که این میزان در سال 2022 به 51 هزار و 480 تن، در سال 2023 به 40 هزار و 805 تن و در سال 2024 به 32 هزار و 582 تن کاهش یافت.
تولید هندوانه ایران از حدود 1.25 میلیون تن در سال 2021 به 1.28 میلیون تن در سال 2024 افزایش یافته است.
