تامغاهای ترک، عنصر جدایی‌ناپذیر فرهنگ و تاریخ ترکان قشقایی

استانبول/ خبرگزاری آنادولو

قشقایی، یک اتحادیه متشکل از ایلات ترُک عمدتا اوغوز است که در جغرافیایی به‌گستره چندین استان ایران به مرکزیت شیراز ساکن هستند. حدود پراکندگی جغرافیایی این ایل‌ها از بوشهر تا استان مرکزی و از کرمان تا خوزستان گسترده است.

تامغاها (تمغاها) که همواره یکی از سمبل‌های باستانی جوامع ترک جهت معرفی باورها، وابستگی ایلی و بعضا نمادهای حکومتی بوده است، کماکان در میان جامعه قشقایی مورد استفاده می‌باشد.

به این تامغاها در عین حال «اوجاق» نیز گفته می‌شود که علاوه بر صنایع دستی، لباس، ظروف و ادوات، بر روی سنگ‌قبرها و آثار معماری نیز به‌صورت گسترده نقش می‌بندد.

ترکان قشقایی از دیرباز با منقوش نمودن تامغاهای خود بر روی صخره‌هایی موسوم به «ائل اوجاغی» که در نقاط تقاطع کوچ‌های فصلی قرار دارند، قسمتی از تاریخ خود را ثبت نموده‌اند. به همین جهت این نقاط از لحاظ تعداد و تنوع تامغاها بسیار منحصر به‌فرد و حائز اهمیت می‌باشد.

حسین جدی بایات، محقق و نویسنده کتاب «پیوستگی قومی و تاریخی اوغوز- ایل‌های قشقایی ایران، قبیله (قایی‌ـ قشقایی)» در این باره می‌گوید: طی تحقیقات میدانی، نقاط فراوانی را در قاشقایی‌یورد شناسایی نمودم که حاوی تعداد بسیاری تامغای اوغوز و حروف الفبای اورخون می‌باشد. در جلد اول کتابم به چند نقطه با آدرس دقیق اشاره نمودم، اما متاسفانه برخی افراد سودجو با هدف کشف اشیاء باستانی و یا اهداف دیگر آسیب‌هایی به این آثار با ارزش وارد کردند.

او که به گفته خود در حال حاضر با چند محقق دیگر مشغول گردآوری و تدوین یک اطلس از این سمبل‌هاست، اضافه می‌کند: این تامغاها میراث تاریخی این سرزمین هستند و حفاظت از آنها بایستی اولویت اخلاقی و اجتماعی تک تک افراد جامعه باشد. به‌عنوان مثال یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین مجموعه‌های دربرگیرنده تامغاهای ترک، گنجینه پتروگلیف‌های تیمره در استان مرکزی است که بنابر گزارشات روزنامه‌های رسمی قدمت چند هزار ساله دارند. اما متاسفانه در سالهای اخیر بخشهایی از آنها به دلایل مختلف در معرض تخریب قرار گرفت.

وی در ادامه با اشاره به ارگ کریم خان شیراز می‌گوید: اما شاید ناشناخته‌ترین و در دسترس‌ترین گنجینه‌‌ی تامغاها را باید این قلعه زیبا دانست. چهار برج اطراف این قلعه مزین به تامغای مادر است که پرکاربردترین نماد قشقایی‌ها محسوب می‌گردد. ترک‌های قشقایی در جشنهای عروسی این تامغای لوزی شکل را به عنوان سمبل آفرینش، برکت و فراوانی بر بام چادر می‌افرازند. در فضای داخلی ارگ تقریبا تمام سنگ‌فرشها با چینشی پازل‌گونه، منقش به تامغاهای ایلات ترک می‌باشد که از آن جمله می‌توان به تامغاهای ایغدیر، ایمور، آلایوندلوق، چبنی، بیات، قارقین، آلکا اولی، بایندیر، یاپارلی، بگ‌دیلی، تاتار و ... اشاره کرد.