22 ژوئیه 2022•بهروزرسانی: 23 ژوئیه 2022
استانبول/ دکتر طلحه کوسه/ خبرگزاری آناتولی
دکتر طلحه کوسه، محقق بنیاد تحقیقات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ترکیه (SETA) در بروکسل با انتشار مقالهای تحلیلی به ارزیابی پیامهای دیپلماتیک نشست سهجانبه آستانه در تهران پرداخت.
رجب طیب اردوغان، ابراهیم رئیسی و ولادیمیر پوتین روسای جمهور ترکیه، ایران و روسیه 19 جولای 2022 بهعنوان سه کشور ضامن روند آستانه برای هفتمین بار به منظور حل بحران سوریه در تهران نشستی سهجانبه برگزار کردند.
روسیه با توجه به جنگ اوکراین در تلاش است تا سطح درگیری نظامی در سوریه را کاهش داده و به تدریج حضور نظامی-استراتژیک خود را به مناطق پیرامونی اوکراین منتقل کند.
اگرچه حضور پوتین در نشست تهران در برههای که در انزوای دیپلماتیک به سر میبرد و انتشار تصاویری از وی به جامعه جهانی، از اهمیت بالایی برخوردار است اما اینکه این عکس از تهران مخابره شد؛ به خودی خود معنادار است.
- مزیت بالقوه ایران
طی سالهای اخیر ایران به دلیل اتخاذ سیاستهای توسعهطلبانه منطقهای و مذاکرات هستهای با انزوای مشابه و بی نتیجهای روبرو بوده است. هنوز هیچ توافق مشخصی از مذاکرات هستهای در حال انجام در وین به دست نیامده، اما به اعتقاد ایران، موقعیتش در مذاکره به دلیل بحران جهانی انرژی تقویت شده است. در حالی که برخی از کشورهای اروپایی از ادغام مجدد ایران در معادله بینالمللی انرژی حمایت میکنند، برخی کشورها نیز مدعی آن هستند که ممکن است مشکلات دیگری پدید آید. این واقعیت که روسیه نیز در حال کاهش حضور نظامی خود در سوریه است، این ظرفیت را برای ارائه امتیازات جدید به ایران فراهم میکند. اما تهران برای تحقق این پتانسیل نیازمند توسعه روابط سازندهتری با کشورهای منطقه و جامعه بینالمللی است.
- تروریسم؛ خط قرمز ترکیه
از سویی ترکیه بهعنوان سومین بازیگر نشست، در روند بهبود سریع و عادی سازی روابط خود با کشورهای منطقه قرار دارد. ترکیه بواسطه ایفای نقش متوازن و کشور مسئول ثالث در بحران اوکراین، در تلاش است تا موقعیت سازنده خود را در جامعه بینالمللی تحکیم بخشد. حضور ترکیه در این تصویر سه گانه هم برای روسیه و هم برای ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. پیامهای ترکیه در این نشست باید به طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد، تاکید بر مبارزه با تروریسم بدون تبعیض و درخواست برای بازگرداندن روند سیاسی در سوریه از جمله پیامهای اصلی آنکارا به شمار میرود. در مورد هر دو موضوع، اختلاف نظر با روسیه و ایران ادامه دارد.
شواهد حاکی از آن است که موضع روسیه نسبت به تلاشهای ترکیه برای ایجاد منطقه امن 30 کیلومتری در امتداد مرز سوریه، مثبت است. اما موضع سازش ناپذیر ایران در قبال نگرانیهای ضد تروریسم و امنیتی ترکیه کماکان پابرجاست. برای تهران جدول امتیازات تصویر استراتژیک در سوریه، عراق و منطقه صفر است. این رویکرد باعث میشود که ترکیه و ایران نتوانند زمینه مشترک و همکاری در زمینه مسائل امنیتی و مبارزه با تروریسم را ایجاد کنند. از سوی دیگر، روسیه مادامی که به رویکرد کلی و منافع بلندمدت و اولویتهای استراتژیک دو کشور پایبند باشد، انعطافپذیری خود را حفظ خواهد کرد.
ترکیه و روسیه با وجود اختلاف نظرها در بسیاری از مسائل، در حوزههای مختلف همکاری دارند. نشان دادن حفظ همکاری عملگرایانه ترکیه و دیگر بازیگران، برای مسکو حائز اهمیت است زیرا کارزار اروپا برای ایجاد تصویر انسانیتزدا از پوتین، مانع از مدیریت دیپلماتیک اوکراین و سایر بحرانها میشود. ترکیه با برقراری روابط منطقی با روسیه و ایفای نقش تسهیل کننده در بحران اوکراین تلاش میکند روسیه را در فضای دیپلماتیک نگه دارد. تلاشهای ترکیه برای نگه داشتن روسیه بر سر میز با استقبال بسیاری از کشورهای اروپایی نیز مواجه شده است.
- پسزمینه سیاسی سفر پوتین به تهران
سفر پوتین به تهران اندکی پس از سفر جو بایدن، رئیس جمهور آمریکا به خاورمیانه انجام شد. اگر چه هر دو سفر از مدتها قبل برنامهریزی شده بود، اما فواصل زمانی کوتاه بین آنها تصادفی نیست. هدف اصلی از سفر بایدن تشویق عربستان سعودی به تولید بیشتر نفت بود. با این حال، تحقق این انتظار بایدن در مدت کوتاه، بسیار ضعیف به نظر میرسد. نگرانی اصلی رئیس جمهور آمریکا این است که قبل از انتخابات میان دورهای که قرار است نوامبر برگزار شود؛ اقداماتی برای متعادل کردن قیمت نفت و تورم انجام دهد. در این راستا ابتکار عمل با عربستان سعودی است. بایدن در سفر خود به خاورمیانه بر این پیام تاکید کرد که «آمریکا همچنان در خاورمیانه خواهد بود، ما جایی نمیرویم و میدان را به روسیه و چین نمیسپاریم». پیام تقویت تعامل ایالات متحده در خاورمیانه بیشتر با هدف محدود کردن نفوذ بازیگران جایگزین در منطقه بود. به عبارت دیگر، تعامل آمریکا در خاورمیانه در چارچوب تدافعیتری ادامه خواهد یافت.
پوتین نیز درصدد آن است که نشان دهد روسیه همچنان بهعنوان بازیگر تعیینکننده در مسائل مختلف در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بهویژه سوریه و لیبی حضور خواهد یافت. از سوی دیگر، وی تاکید میکند که روسیه همچنان یکی از تاثیرگذارترین بازیگران جهانی در موضوعاتی امنیت هستهای اروپا، امنیت غذایی و انرژی است. رایزنی اردوغان و پوتین در مورد راهاندازی کریدور غلات در تهران تحول مهمی است که پیامدهایی برای جامعه بین المللی خواهد داشت. اما تلاش مقامات روسیه و ایران اگرچه رقیب یکدیگر هستند، برای هماهنگی در زمینه انرژی یک موضوع حیاتی از نظر امنیت انرژی جهان به شمار میرود. پیام های داده شده در تهران برای کشورهای اروپایی که از بحران انرژی در زمستان پیش رو صحبت میکنند و نگران امنیت غذایی جهانی هستند، اهمیت ویژهای دارد.
- عدم همپوشانی دستور کار و اولویتهای سه کشور
نشست تهران برای هر سه کشور معانی متفاوتی داشت. ترکیه خطوط قرمز خود در مبارزه با تروریسم را یادآور شد و بر نقش مهمی که میتواند در حل بحران سوریه و اوکراین از طریق ابزارهای دیپلماتیک ایفا کند، تاکید کرد.
ایران نیز ضمن یادآوری تداوم ظرفیت خود برای ایجاد مشکلات در موضوعات حیاتی امنیت منطقهای، بار دیگر بی میلی خود را برای اتخاذ یک سناریوی ثبات فراگیر نشان داد. تهران طبق معمول مواضع همیشگی خود را برای مطالبه از طرفین و ندادن هیچ امتیازی به آنها، حفظ کرد.
روسیه بار دیگر متذکر شد که میتواند اروپا و حتی کل جهان را در موضوعات مختلف به ویژه در حوزه انرژی و غذا به بیثباتی بکشاند. پوتین نیز تاکید کرد که گزینههای راهحل دیپلماتیک در تهران به طور کامل بسته نیست، اما راه حل تنها با امتیازات طرفهای دیگر امکان پذیر است.
سخن پایانی، گردهم آمدن طرفین در چنین فضایی و قرار گرفتن در یک قاب مشترک میتواند به عنوان یک موفقیت دیپلماتیک تلقی شود. اما بار دیگر شاهد آن بودیم که دستور کار و اولویتهای هر سه کشور همپوشانی ندارد.
* نکات مندرج در این مقاله، بیانگر دیدگاه نویسنده است و الزاما رویکرد خبرگزاری آناتولی نیست.
