کارگردان افغانستانی: تنش‌ با ایرانی‌ها نشان می‌دهد دردی وجود دارد

تهران/ خبرگزاری آناتولی

در پی انتشار اخبار و فیلم‌هایی مبنی بر 'بدرفتاری' با پناهندگان افغانستانی در ایران و بالا گرفتن تنش میان تهران و کابل که به حمله به کنسولگری ایران در هرات منجر شد، دیدگاه اتباع افغانستان که سال‌هاست در ایران زندگی می‌کنند و یا متولد ایران هستند نیز مورد توجه قرار گرفت.

حسن نوری، جامعه‌شناس و کارگردان افغانستانی متولد ایران در این رابطه که تنش اخیر، افغانستانی‌های متولد و ساکن ایران را تا چه حد تحت تاثیر قرار داده، به خبرنگار آناتولی گفت: براساس تجربه شخصی خودم تحت مشکلاتی قرار نگرفتم. اتفاقا این مدت مشهد و محله گلشهر که افغانستانی‌نشین است، بودم. مشکل خاصی ندیدم. در تعاملم با دوستان ایرانی‌ام مساله‌ای مشاهده نکردم. البته بیشتر در فضای مجازی خبرهایی منتشر می‌شد و واکنش‌هایی بود، دوستانم هم تجربه خاصی نداشتند که به اشتراک بگذارند و بیشتر به دنبال همگرایی بودند. جسته و گریخته گزارش‌هایی بوده که کارگاه‌هایی آتش زده شده و نمی‌شود تايید کرد.

نوری در خصوص اینکه بعد از انفجار در کابل و موج «جان پدر کجاستی» و بعد از آن همدردی با مردم افغانستان در زمان تسلط طالبان بر این کشور، ناگهان چه اتفاقاتی باعث ناراحتی بین دو ملت شده است؟ توضیح داد: گاهی انفجارهای بزرگ‌تر و اتفاقات فجیع‌تری در افغانستان رخ می‌داد اما رسانه‌ها به آن توجه زیادی نمی‌کردند. اما هر زمان که رسانه‌ها موج ایجاد کردند، همدلی در بین مردم ایران بیشتر شد.

به عقیده نوری، این تنش‌ها به یک باره رخ نداده است. برای اینکه این اتفاق را درک کنیم و اینکه چه شد که واکنش‌های شدید را می‌بینیم باید برگردیم به تجربه و سابقه مهاجرتی مردم افغانستان و جامعه میزبان در ایران. تقریبا این شکل از واکنش‌ها وجود داشته است که بارزترین آن قاتل زنجیره‌ای خفاش شب بود که می‌گفتند افغانستانی است و بعدا مشخص شد از اهالی چناران در استان خراسان بود. موج گسترده‌ای از خشونت علیه افغانستانی‌ها در شهرهای مختلف راه افتاد. بنابراین این تازگی ندارد. فکر می‌کنم دلیل اصلی‌اش این بود که قرار نبود چند میلیون افغانستانی که طی سال‌ها در ایران ساکن بودند با جامعه میزبان ادغام شود و به همین دلیل آنها به عنوان «دیگری» شناسانده می‌شدند و این دیگری باید فرو مرتبه و ترسناک باشد تا برای میزبان ایجاد ترس کند تا ادغام نشوند. تا جایی که ممکن است به حاشیه شهرها رانده و از معاشرت با ایرانی‌ها دور نگه داشته شوند. تعداد کسانی که یک سری سیاست‌های اقتصادی وجود داشت مثل مشاغلی که تعیین شده است که پست محسوب می‌شود و کارهای یدی با درآمد پایین داشته باشند تا به لحاظ اقتصادی توان ساکن شدن در محله‌های دیگر نداشته باشند و این سیاست دور نگه داشتن از جامعه میزبان عمل کرده است. همچنین سیاست‌های رسانه‌ای شکل گرفته است که افغانستانی که در سریالی بازی می‌کند در نقشی مشاغل مشخص شده است. از طرفی هر اتفاقی رخ می‌دهد و مشکلی پیش می‌آید علت آن را افغانستانی و یا همان دیگری می‌دانند.

او افزود: به عنوان مثال در بحران آب، مدیری می‌گفت مهاجران فرهنگ صرفه جویی ندارند یا در بحث بیکاری دلیل آن را مهاجران می‌دانند در صورتی که در مشاغلی که افغانستانی‌ها مجاز به کار هستند میزان بیکاری بسیار پایین است. مجموعه اتفاقات باعث می‌شود نگاه خصمانه‌ای نسبت به افغانستانی‌ها به‌وجود آید و در بحرانی مثل حمله تروریستی در مشهد، خود را نشان می‌دهد. نوع واکنش مهاجرین نسبت به این اتفاقات هم می‌تواند مشخص کننده این باشد که شرایطی در اجتماع وجود دارد، بلافاصله دستپاچه می‌شوند، سریع سعی می‌کنند خودشان را مبرا کنند. این نشان دهنده مشکل عمیق و تاریخی است. همدلی درباره انفجار دانشگاه کابل بی‌سابقه بود ولی این تنش‌ها هم به ناگهان رخ نداده است و خصومت پیشینه و سابقه تاریخی دارد.

نوری با اشاره به همدلی مردم ایران در حادثه دانشگاه کابل معتقد است که بخشی از جامعه ایران خود را از تاریخ و سنت مهاجرستیزی جدا کرده است. این می‌تواند نکته مهمی باشد و امید داشت از دل آن روزنه‌ای به وجود بیاید که مناسبات مخدوش بین ایرانیان و افغانستانی‌ها تا حدی کمرنگ‌تر شود. به هر حال تجربه زیسته مهاجران در این 4 دهه بر اساس مطالعات دانشگاهی نارضایتی وجود دارد و باید به آن رسیدگی شود. اگر رسیدگی نشود هر اتفاق دیگری پتانسیل این را دارد که این آتش برافروخته شود.

این جامعه‌شناس افغانستانی درباره اظهارات مسئولان ایرانی که مدعی شده‌اند این تنش‌ها از سوی بیگانگان و دشمنان طراحی شده است، گفت: بله دشمنان همیشه بودند و همیشه برنامه ریزی کردند اما چه حفره‌ای در این میان بوده که طراحی آنها به نتیجه رسیده است؟ حفره جایی است که باید تامل کنیم نه این دو سه هفته واکنش، که آخرین آن هم نخواهد بود. وفتی چند میلیون نفر با هم زندگی می‌کنند طبیعی است که تنش‌هایی به وجود می‌آید اما چه شده که یک آسیب زمینه بروز چنین پتانسیل منفی را به وجود می‌آورد؟ ما اینجا باید تامل کنیم. همدلی که در انفجار کابل شکل گرفت می‌تواند دلگرمی باشد که این حفره را ترمیم کنیم. این اتفاقات نشان می‌دهد که دردی وجود دارد و باید درمان شود.

نوری در این رابطه که روزانه چند هزار پناهنده افغانستانی وارد ایران می‌شوند و بسیاری از افغانستانی‌ها از نحوه برخورد با پناهندگان انتقاد کرده‌اند، از طرفی ایران می‌گوید توان پذیرش این حجم پناهنده را ندارد، گفت: ایران حق دارد. این میزان پناهجویان وارد شده بیش از ظرفیتی است که ایران بتواند بپذیرد. اما این را هم می‌دانیم بسیاری با ویزا وارد ایران شدند. حتی در زمانی که بحران وجود نداشت نقد به ایران وجود داشت که با پناهجویان غیر مجاز رفتار مناسب انجام نمی‌دهند. اردوگاه‌ها که خبرها و فیلم‌ها منتشر شده است. کلیشه‌ها و پیش داوری‌هایی به وجود آمده که پتانسیل این را دارد که هر برخوردی پررنگ دیده شود. بله درست است که ایران می‌گوید توان پذیرش ندارد اما دلیل نمی‌شود بدرفتاری کنند.

مرز ایران و افغانستان باید کنترل شود

معصومه جعفری، نویسنده افغانستانی متولد ایران در گفت‌وگو با خبرنگار آناتولی درباره حوادث اخیر و اینکه آیا در رابطه آنها با شهروندان ایرانی تاثیر گذاشته است، توضیح داد: در مورد اتفاقات دو هفته اخیر شخصا برخورد خاص و یا شدیدی از طرف مردم ندیدم. ولی فکر می‌کنم هر چه بوده در فضای مجازی بوده است. البته شنیدم در شهرهای دیگر برخوردهایی بوده است. اما در تهران چیزی تجربه نکردم.

او در پاسخ به این سوال که بعد از انفجار در کابل و موج «جان پدر کجاستی» و همدردی با مردم افغانستان در زمان تسلط طالبان بر این کشور، ناگهان چه اتفاقاتی باعث ناراحتی بین دو ملت شده است؟ گفت: به نظر من کلا در این مساله بخصوص فضای مجازی خیلی تاثیرگذار بود. به ویژه اینکه بین مردم اختلاف افکنی می‌کردند و روی زیاد شدن پناهنده‌ها تمرکز کرده بودند. این مسایل حتی روی زندگی امثال من که اصالت افغانستانی داریم اما اینجا بزرگ شدیم تاثیر منفی می‌گذارد.

جعفری در این رابطه که روزانه چند هزار پناهنده افغانستانی وارد ایران می‌شوند و بسیاری از افغانستانی‌ها از نحوه برخورد با پناهندگان انتقاد کرده‌اند، از طرفی ایران می‌گوید توان پذیرش این حجم پناهنده را ندارد، افزود: صد درصد کنترل مرز و چه میزان مهاجر و پناهنده وارد می‌شوند باید مدیریت شود. نمی‌توانیم بگوییم جنگ شده و در امنیت نبودند وارد شوند. باید از نظر بهداشتی و امنیتی غربالگری شود. بدون ضابطه وارد شدن این افراد حتی ممکن است برای ما که همیشه ایران بودیم جو منفی ایجاد شود.