برلین-واشنگتن-استانبول/ دلارا زنگین-بهاءالدین گونولتاش- خلیل سلحشور/ خبرگزاری آناتولی
در حالیکه نوسان قیمت کالاها متاثر از جنگ روسیه-اوکراین و تحریمهای اعمال شده همچنان رو به افزایش است، تحولات بازارهای کالا ناشی از جنگ یک مبارزه جهانی را آغاز کرده و مواد خام به "سلاح" مبارزه برای نظم نوین جهانی تبدیل شده است.
قیمت نیکل که برای تولید باتریهای مورد استفاده در خودروهای برقی مهم است، با جنگ به شدت افزایش یافت. در حالی که مشکلات تامین خودروسازان با جنگ افزایش مییابد، پس از افزایش قیمت نیکل، مشکل تامین گاز نئون ضروری برای صنعت تراشه نیز همچنان پابرجاست. این وضعیت آینده صنعت را که در حال حاضر با مشکلات عرضه دست و پنجه نرم میکند، در هالهای از ابهام قرار میدهد.
از سوی دیگر طرح ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه برای پرداخت بهای گاز به روبل، اروپا را شوکه کرده و باعث شد با توجه به تحریمها، اکثر اروپاییها نتوانند گاز روسیه را تهیه کنند. گرمایش اروپای غربی بدون گاز روسیه مشکلاتی را به وجود خواهد آورد.
اگرچه این تحولات تنها آغاز یک مبارزه جهانی است، شرکتهای انرژیبر نیز ممکن است در شرایط سختی قرار بگیرند، اما تاکید میشود که جهان به سمت بحرانی میرود که در آن یک قدرت وجود دارد و آن مبارزه بر سر مواد خام است.
در حالی که انتقال انرژی برای موفقیت به مقادیر زیادی فلزات صنعتی تخصصی نیاز دارد، اما اکثر آنها امروزه هنوز یک بازار خاص هستند. گزارش آژانس بینالمللی انرژی با عنوان «نقش مواد معدنی حیاتی در انتقال انرژی پاک» بیان میکند که اجرای سریع فناوریهای انرژی پاک احتمالا منجر به کمبود در عرضه برخی فلزات غیرآهنی، خاکی کمیاب و گرانبها شود. انتظار میرود در نتیجه افزایش قیمتها، تولید انرژیهای تجدیدپذیر رشد کند. مس، کبالت، نیکل، لیتیوم، گرافیت، فلزات خاکی کمیاب و آلومینیوم به عنوان مواد خام حیاتی که در فهرست آژانس بینالمللی انرژی درج شده، نشان میدهد خطر کمبود عرضه و در نتیجه تولید وجود دارد.
ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا، کانادا، استرالیا و ژاپن فهرست مواد خام حیاتی خود را با تعاریف و توجیهات مختلف ایجاد و به روز کردهاند. به عنوان مثال، 30 ماده خام حیاتی در فهرست موجود است که اتحادیه اروپا در سال 2020 به روز کرد.
- بسیاری از صنایع آسیب میبینند
اگر تحول تحرک الکتریکی به همان سرعتی که برنامهریزی شده است پیش برود، تخمین زده میشود که تقاضا برای لیتیوم که در فناوریهای باتری کاربرد دارد، تا سال 2040 به 6 برابر حجم تولید جهانی در سال 2021 افزایش یابد. نیاز فوری به کبالت و گرافیت که حدود 70 درصد از ذخایر شناخته شده کبالت در کنگو واقع شده و 74 درصد گرافیت در چین استخراج میشود، برای باتری خودروهای الکتریکی و ذخیره انرژی افزایش خواهد یافت.
در حالی که نیکل برای چندین دهه به عنوان آلیاژی برای بسیاری از انواع فولاد مورد نیاز بوده است، تقاضا برای نیکل در تولید باتری اهمیت بیشتری پیدا میکند. علاوه بر نیکل، تغییر قابل توجهی در تقاضای مس برای سیمهای برق و سیمپیچها در هر شکلی مورد نیاز است.
از ماشینهای برقی گرفته تا خطوط برق و توربینهای بادی، همگی به مس نیاز دارند. شیلی به عنوان بزرگترین تولید کننده مس به شمار میرود. این صنعت بیش از پیش به عناصر کمیاب خاکی مانند آهنرباهایی با کارایی بالا نیاز دارد. چین دسترسی به این مواد خام را تضمین کرده است.
در حالی که به دست آوردن برخی از مواد خام دشوارتر از سایرین است، به نظر می رسد که این امر اغلب منجر به خطرات تولید بیشتر و نوسانات بیشتر قیمت شود. این امر در بحران کنونی جنگ روسیه و اوکراین نیز بازتاب یافته است. صنعت خودرو در حال حاضر به دلیل محرومیت تامینکنندگان روسی در نتیجه تحریمهای غرب، در تلاش برای یافتن نیکل است.
- نگرانیها برای تامین باتری
نیکل برای تولید سلولهای باتری خودروهای الکتریکی استفاده میشود. صنعت هواپیما نیز در تلاش برای یافتن آلومینیوم مقرون به صرفه برای استفاده در بدنه هواپیما است. تولیدکنندگان تراشه، که در حال حاضر با مشکلات ظرفیت دست و پنجه نرم می کنند، نیز اثرات کمبود را احساس می کنند. تولیدکنندگان نمیتوانند گاز نئونی مورد استفاده برای تولید محصولات نیمه هادی را پیدا کنند.
با حمله روسیه به اوکراین، قیمت نیکل در عرض چند روز دو برابر شد. نیکل که به عنوان ماده آلیاژی در بسیاری از صنایع برای انواع خاصی از فولاد مانند فولاد ضد زنگ مورد نیاز است، عمدتا از تامین کنندگان روسی تامین میشود. پس از اندونزی و فیلیپین، روسیه سومین تولیدکننده بزرگ جهان است و پس از آن استرالیا، کانادا و چین قرار دارند.
کارشناسان میگویند که جنگ اوکراین بزرگترین نگرانی برای زنجیره تامین باتری است. جنگ در اوکراین در زمانی آغاز شد که قیمت لیتیوم به سطوح بیسابقهای رسید و قیمت کبالت افزایش یافت.
تنشهای ژئوپلیتیکی تاثیر موقتی بر بازار کالا دارد، اما تاثیر روسیه، یک تامینکننده مهم مواد خام، ممکن است باعث شود این وضعیت برای مدت طولانی ادامه یابد. رشد قیمت هنوز مطرح نیست، زیرا خودروسازان اغلب قراردادهای طولانی مدت با تامین کنندگان باتری دارند. همانطور که محاسبات سازندگان نشان میدهد افزایش هزینهها در طول زمان بر قیمت خودروهای برقی تاثیر میگذارد.
دو سال پیش، با همه گیری کووید-19 که زنجیرههای تامین جهانی را متزلزل کرد، کمبود نیمهرساناها به بخشی از زندگی روزمره صنعت جهانی تبدیل و زمان تحویل یک ساله برای یک خودرو رایج شد. بسیاری از شرکتها امیدوار بودند که کمبود عرضه را کاهش دهند، بدترین سناریوی بعدی با جنگ روسیه و اوکراین بود.
- کمبود نئون صنعت تراشه را کند میکند
اوکراین به عنوان یکی از مهمترین تولیدکنندگان گاز نئون که عمدتا در صنعت تراشه مورد نیاز است، محسوب میشود، بنابراین یافتن یک تامینکننده جدید گاز نئون کار آسانی نیست. گاز نئون که محصول جانبی تولید فولاد است، تنها در برخی کارخانههای قدیمی و بزرگ آهن و فولاد تولید میشود، زیرا میتوان آن را در مقادیر کم تهیه کرد.
عرضه گاز نئون اوکراین در حال وارد شدن به یک دوره آشفته با جنگ ادامه دارد، این احتمال که تحریمهای اعمال شده علیه روسیه در سراسر جهان باعث کسری عرضه در پالادیوم شود نیز در حال افزایش است.
به اعتقاد کارشناسان برخی از شرکتهای بزرگ تولید کننده گاز نئون در اوکراین که برای تغذیه نورهای لیزری بر روی لایه سیلیکون در تولید تراشه استفاده میشود، به دلیل جنگ مجبور به توقف تولید شدند و تاریخ شروع تولید مجدد مشخص نیست. براین اساس قیمتها بر اقتصاد جهانی تاثیر منفی گذاشته و فشار تورمی را افزایش میدهد. همچنین زمان کافی برای ظهور عرضه کنندگان جدید وجود ندارد.
به گفته شرکت مشاوره الیکس پارتنر، اگر درگیری بین اوکراین و روسیه طولانیتر شود، خطر قابل توجهی برای عرضه گاز نئون و در نتیجه بحران جدیدی در تولید تراشه جهانی به میان خواهد آمد.
- خطر قحطی جهان را تهدید میکند
در همین حال، روسیه و اوکراین مهمترین صادرکنندگان محصولات اساسی کشاورزی هستند. یک سوم گندم مورد نیاز جهان از این کشورها تامین میشود. هر دو کشور به عنوان "انبار غله" جهان شناخته میشوند که ادامه جنگ عرضه محصولات کشاورزی از اوکراین را به شدت متوقف کرده است.
انتظار میرود که این جنگ کمبود مواد غذایی و تولید را در بسیاری از نقاط جهان تشدید کند، زیرا روسیه صادرات گندم و کود نیتروژن را که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان آن در جهان است، ممنوع اعلام کرده است.
بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، 45 کشور آفریقایی و بیشتر کشورهای فقیر جهان، بخش قابل توجهی از غلات خود را از روسیه و اوکراین وارد میکنند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد هشدار میدهد که قیمت بین المللی غذا و خوراک به دلیل شکاف عرضه که به دلیل جنگ در اوکراین ایجاد میشود، ممکن است بین 8 تا 20 درصد افزایش یابد.
- قویترین شرکتهای کالایی سهامی عام هستند
شایان ذکر است که اکثریت قدرتمندترین شرکتهای کالایی در جهان شرکتهای دولتی هستند. این امر بهویژه در صنایع نفت و گاز رایج است. سینوپک در چین، پترو چین، آرامکو در عربستان سعودی، گازپروم در روسیه و پتروبراس در برزیل به عنوان شرکتهای عمومی به شمار میروند.
اکثر بزرگترین گروههای معدنی بر اساس ارزش بازار به صورت عمومی معامله میشوند. این بازار تحت سلطه BHP و Rio Tinto از استرالیا، Vale از برزیل، Zijin، چین مولیبدن و Gangfeng Lithium از چین، Nornickel از روسیه و Glencore از سوئیس است. حدود 20 تا 25 درصد تجارت کالا از طریق سوئیس انجام می شود.
قابل یادآوری است که 5 شرکت ترافیگورا، گلنکور، ویتول، مرکوریا و گونور بر این تجارت تسلط دارند. از سوی دیگر، در اخبار منعکس شده در رسانههای بین المللی، ادعا شد که چین قصد دارد از طریق شرکتهای سهامی عام اقدام به خرید سهام یا افزایش سهام موجود در شرکتهای انرژی و کالای روسیه از جمله گازپروم و روسال کند.
-آیا استقلال از گاز روسیه امکان پذیر است؟
روسیه سال گذشته 155 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به اروپا صادر کرده است، این درحالیست که SP Global Platts هشدار میدهد پایان دادن به وابستگی اتحادیه اروپا به گاز روسیه، بهویژه در کوتاه مدت، دشوار خواهد بود. از آنجاییکه امیدها به گاز طبیعی مایع الانجی وابسته شده، مشخص است که اتحادیه اروپا میخواهد واردات منابع انرژی خود را که میتواند با تانکرهای خصوصی حمل شود، به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
پیشبینی میشود واردات اتحادیه با 50 میلیارد متر مکعب در سال افزایش یابد و به 125 میلیارد متر مکعب برسد. در حالیکه اروپا تا کنون تنها چند قرارداد بلندمدت تامین گاز مایع طبیعی با صادرکنندگان امضا کرده است، گفته میشود که این امر پرهزینه خواهد بود و اروپا را در رقابت با خریداران گاز مایع آسیایی با "قیمتهای بالا" قرار میدهد.
تحلیلگران ضمن اشاره به پایان یافتن «روزهای ارزان گاز» هشدار میدهند که اگر قیمتهای بالای انرژی برای مدت طولانیتری ادامه پیدا کند، به رکود اقتصادی در اروپا و جهان کمک خواهد کرد.
-دولتها از مواد خام به عنوان ابزار قدرت استفاده میکنند
نورد استریم 2 که گاز روسیه را به اروپا منتقل میکند با وجود آنکه در ابتدا به عنوان یک پروژه صرفا بخش خصوصی تلقی میشد، امروز گفته میشود که کشورهایی مانند روسیه میخواهند و میتوانند از مواد خام غنی خود برای بازیهای قدرت سیاسی استفاده کنند.
کشورهای غربی و آسیایی به همین دلیل به چین با نگرانی نگاه میکنند و چین، مهمترین تامین کننده فلزات کمیاب جهان، حتی اگر سهم بازار خود را از دست بدهد، بر عرضه غالب است. دولت پکن با دانستن قدرت عناصر خاکی کمیاب، شرکتهای مواد خام را به صورت هدفمند کنترل میکند.
این نگرانیها در ایالات متحده و اروپا مطرح است که چین ممکن است روزی از این قدرت استفاده کند. مشخص است که چین نیز سرمایه گذاری زیادی در استخراج مواد خام در آفریقا انجام داده است.
در همین راستا، این اقدام در ابتدا به عنوان "گامی که برای تامین مواد خام برداشته شده است" توسط دولت پکن تفسیر شد، مدتها است که گفته میشود چین به دنبال منافع بیشتری در شرق آفریقا بوده و میخواهد حوزه نفوذ خود را گسترش دهد.
-مواد خام تبدیل به یک سلاح میشود
در حالی که کل تولید ناخالص داخلی ایالات متحده و اتحادیه اروپا 40 تریلیون دلار است، تولید ناخالص داخلی چین در سطح 17 تریلیون دلار است. از سوی دیگر روسیه با تولید ناخالص داخلی 1.7 تریلیون دلاری از این کشورها عقب است. از نظر منابع طبیعی، وضعیت کاملا متفاوت است. روسیه با 75 تریلیون دلار در صدر این فهرست قرار دارد و پس از آن آمریکا با 45 تریلیون دلار و چین با 23 تریلیون دلار در رتبههای بعدی قرار دارند.
به اعتقاد سوفیا کالانتزاکوس، اقتصاددان از دانشگاه نیویورک، تعامل تمرکز جغرافیایی منابع حیاتی و افزایش رقابت جهانی، ژئوپلیتیک را در قرن بیست و یکم شکل داده و بیثبات خواهد کرد. وی با جلب توجه به تسلط چین بر عناصر کمیاب خاکی، بیان میکند که حق حاکمیت مواد خام هدف روشن پکن است.
در حالی که چین تسلط مواد خام را "گامی عظیم به سوی قدرت مطلق اقتصادی" میداند، هشدار داده میشود که اختلالات تولید و عرضه در اقتصاد جهانی در هم تنیده میتواند عواقب جدی برای زنجیرههای ارزش در هر زمانی در مواجهه با چنین انحصاریها داشته باشد. کشورهای صنعتی در تلاش برای مقابله با انحصار چین در مسئله مواد خام هستند. وزارت دفاع آمریکا نیز انبارهایی برای مواد خام حیاتی ساخته است.
news_share_descriptionsubscription_contact
