26 آوریل 2018•بهروزرسانی: 27 آوریل 2018
استانبول/خبرگزاری آناتولی
توحید ملک زاده محقق ایرانی تاریخ معاصر آذربایحان در مصاحبه با خبرگزاری آناتولی در رابطه با «وقایع سال 1915» اظهار داشت: "ارامنه در دولت عثمانی، صدراعظم، وزیر بودند. آنها در جنگ جهانی اول با حمایت از دشمنان دولت عثمانی، علیه آن جنگیدند. به همین دلیل، قانون تهجیر آنها از جبهه جنگ گزیرناپذیر شد. در نتیجه، بسیاری از آنان به مناطقی مانند شمال و جنوب آذربایجان مهاجرت کردند".
ادامه مصاحبه اختصاصی خبرگزاری آناتولی با ملکزاده به شرح زیر است:
ـارامنه از چه زمانی به فکر تشکیل حکومت ملی افتادند؟ آیا این مساله سابقه داشته است یا صرفا موضوعی مدرن برای تشکیل دولت-ملت بوده است؟
بله این موضوع سابقه تاریخی دارد. آنها منطقه خود را "هایاستان" مینامیدند. ارمنستان، واژه ترکی است که ما به آنان میگوییم. ارامنه در دوره اشکانی ها مانند بسیاری از دیگر ملل و اقوام از جمله آذربایجانیها حکومت خود را داشته اند.
-اقدامات و اهداف ارامنه در دوره معاصر چگونه بود؟ به عنوان مثال حزب داشناکسیون چگونه و به چه منظوری تشکیل شد؟
این حزب از طرف ارمنیهای عثمانی و روسیه و با هدف تشکیل یک حکومت در اواخر قرن 19 بوجود آمد. اهداف آنان بیش از آنکه برای تشکیل دولت مشابه دولت-ملتهای آن دوره باشد، یک حرکت افراطی و بیشتر بر پایه نژادی بود.
-وضعیت ارامنه در دوره عثمانی چگونه بود؟ آنها بیشتر در چه مناطقی زندگی میکردند؟
آنان در دولت عثمانی "تبعه صادقه" نامیده میشدند و همیشه دارای سمت های بلندپایه مانند وزارت، نخست وزیری و صدراعظمی و غیره بودند. در دوره عثمانی عملا هیچگونه تبعیضی علیه آنان به دلیل قومیت یا مذهبشان وجود نداشت.
ارامنه عموما در شرق آناتولی زندگی میکردند. آنان قبل از جنگ جهانی خواهان تشکیل دولت شدند. دولتهای غربی نیز کمک زیادی به آنان کردند. این دولتها در جنگ جهانی اول با عثمانیها میجنگیدند. آنها به ارامنه وعده دادند که اگر از دولت عثمانی جدا شوند از آنان پشتیبانی خواهند کرد.
-نسطوریها یا آشوریها چطور؟
بله. آنان نیز در منطقه حکاری امروزی بودند. در جنگ جهانی اول، ارامنه و آشوریها طی تلگرام رسمی علیه دولت عثمانی اعلان نبرد کردند. اروپاییها، آنان را متفق کوچک خود مینامیدند. ارامنه بعد از شکست، هدف قانون تهجیر قرار گرفتند؛ یعنی از جبهههای جنگ رانده شدند. نمیشود همزمان علیه دولت رسمی اعلان جنگ کرد و هم سرباز آن بود.
-آیا در همین زمان بود که آنان به آذربایجان شمال ارس و جنوب آن (آذربایجان ایران) آمدند؟
بله. پس از قانون تهجیر، بخشی از آنان به حلب و بخشی نیز به آذربایجان شمال ارس و جنوب آن که در اشغال روسها بود کوچ کردند و "فاجعه جیلولوق" یا کشتار مردم اورمیه، سلماس و خوی رو را رقم زدند. در این نسلکشی حدود 150 هزار نفر از مسلمانان این مناطق توسط ارامنه و آسوریها (جیلوها) کشته شدند. قبرستانهای "قره صاندیق" و "خان مسجیدی" تنها بخشی از آثار این جنایت است.
در واقع، آنان با کمک روسها خواهان تشکیل دولت در سرزمین های آذربایجان شدند. ارامنه توسط روسیه، آمریکا، فرانسه و انگلیس تجهیز شدند تا با دولتدعثمانی مقابله کنند. ارامنه میخواستند با اشغال آذربایجان غربی نقشه خود را عملی کنند. فاجعه جیلولوق در مارس 1917 شروع شد، شش ماه طول کشید و در جولای 1918 با وورد عثمانی و خروج روسیه پایان یافت.
-پس از تشکیل شوروی، وضعیت ارامنه چگونه بود و چه جایگاهی در مقابل مسلمانان و آذربایجانیها به ویژه در قره باغ داشتند؟
در دوره شوروی، بهویژه در موضوع قرهباغ، سیاست روسها به نفع ارامنه بود. این منطقه جزیی از آذربایجان است، اما ارامنه زیادی از ایران و روسیه به آنجا مهاجرت کردند و ترکیب جمعیتی را تغییر دادند. بعد از 1980 موضوع قره باغ به اختلاف اصلی باکو و ایروان تبدیل و به اشغال 20 درصد جمهوری آذربایجان قتل عام خوجالی توسط ارامنه منجر شد.
-دولتمردان ترکیه همیشه پیشنهاد گشودن آرشیوها به روی محققان و مورخان را به دولت ارامنه دادهاند. دلیل عدم قبول این پیشنهاد توسط ارامنه چیست؟
در موضوع آرشیو تمام دولتها آرشیوهایی دارند. اسناد رسمی و فرامین دولتها، متنهای و نامههای مقامات دولتی و غیره. منظور از آرشیوها اینها هستند. اما مقامات ارمنستان میخواهند از ادعای "نسلکشی" در مجامع بین المللی استفاده کنند. به همین دلیل تمایلی به بازکردن آرشیوها ندارند.
در خصوص ادعای "نسلکشی" نیز با استاندارد دوگانه مواجه هستیم. براساس تعریف های بین المللی و حقوقی، نسلکشی توسط اشخاص انجام می شود، نه حکومتها؛ مثل کاری که میلوشوویچ با مسلمانان بوسنی کرد، اما در مورد ترکیه میخواهند حکومت را مقصر معرفی کنند.
منظور آنها از نسلکشی نیز همان قانون تهجیر است. این موضوع به هیچ به معنای نسلکشی نیست. چون وقتی اعلان جنگ کرده و شکست خوردند، موضوع تخلیه و اخراج آنان از جبهه ها پیش آمد. طبیعتا برخی افراد نیز در این حین کشته شدند.
-به عنوان آخرین سوال؛ نقش دولتهای غربی در تاکید و اصرار بر وقوع "نسلکشی ارامنه" را چگونه ارزیابی میکنید؟
آنان دنبال منافع خود هستند. و به دلیل سیاستهای مسلمان ستیزانه، همواره از ارامنه حمایت کردهاند. البته این اقدام غربیها نه صرفا جهت حمایت بیقید و شرط از ارامنه، بلکه جهت فشار بر ترکیه و مسلمانان است. رسانهای کردن و موضوعیت بخشیدن به این ادعا در دنیای کنونی را نیز بایستی در همین راستا دانست.
