ئەحمەد رەشید: "عێراق لە قەیرانێكی دارایی زۆر ترسناك دەژی"

بڕیاردەری لیژنەی دارایی لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئەحمەد حاجی رەشید لە دیمانەیەكی ئاژانسی ئانادۆڵو باس لە قەیرانی دارایی عێراق و دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان و مەترسییەكانی بۆسەر ئابووری عێراق دەكات.

رۆژی پێنجشەممەی رابردوو بوودجەی گشتی عێراق بۆساڵی 2016 لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە پەسەند كرا، بڕی كورتهێنان 24 تریلیۆن و 194 ملیار و 919 ملیۆن و 481 هەزار دینارە. داهاتی عێراق لە بوودجەكەدا خەمڵێنراوە بە 81 تریلۆن و 700 ملیار و 803 ملیۆن و 138 هەزار دینار و نرخی یەك بەرمیل نەوت بە 45 دۆلار خەمڵێنراوە.

ئەحمەد رەشید سەرەتا لە بارەی ئابووری عێراقەوە دوا و گوتی: "عێراق یەكێكە لەو وڵاتانەی كە پلەبەندی دەكرێت بەوەی وڵاتێكی لە ناوكڕۆكی زەوی سەرچاوەی سرووشتی دەردەهێنێت و سوودی لێ وەردەگرێت، هەر دەوڵەتێكیش ئابوورییەكەی پشت بەوە ببەستێت قابیلی ئەوەیە تووشی قەیرانی دارایی و ئابووری ببێت".

گوتیشی: "عێراق داهاتی سەرەكی لەسەر نەوتە و بەڕیژەی 93 تا 95 لەسەد پشت بە نەوت دەبەستێت، بۆیە هەر دابەزینێكی نرخی نەوت كاریگەری راستەوخۆ دەكاتە سەر ئەم وڵاتە.یەك لەو فاكتەرانەش كە كاریگەری دەكاتە سەر نەوت قەیرانە، 36 لەسەدی قەیرانەكانی دونیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدایە، بۆیە عێراق بەردەوام یەكێكە لەو وڵاتانەی ئابوورییەكەی بەرز و نزم دەكات".

بڕیاردەری لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق باس لەوە دەكات بە هۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە عێراق زۆربەی داهاتەكەی لەدەست دەدات و دەكەوێتە قەیرانێكی مەترسیدارەوە، لەو بارەیەوە گوتی: "لە ماوەی ئەمساڵدا ئەوەی لەسەر عێراقە و پێویستە لەسەری بیدات 63 تریلیۆن دینارە، بەڵام ئەوەی ئێمە حسابمان كردووە نەوتی برێنت لە ئێستادا بە 37 دۆلارە، جیاوازی نەوتی برێنت لەگەڵ خامی عەرەبی و عێراق نزیكەی حەوت دۆلارە و پێویستە عێراق نەوتەكەی بە 30 دۆلار بفرۆشێت.

فرۆشتنی نرخی نەوت بەو نرخە واتای ئەوەیە عێراق بۆساڵی 2016 بە داهاتی نەوت و داهاتەكانی تریشەوە تەنها 30 ترلیۆن دینار (نزیكەی 30 ملیار دۆلار)ی دەست دەكەوێت و توانای دەستكەوتنی 33 ترلیۆن دینارەكەی تری لە كوێ‌ دەبێت، بۆیە عێراق لە قەیرانێكی زۆر ترسناك دەژی".

ئەو پێی وایە چارەسەركردنی قەیرانەكە لە خودی قەیرانەكە سەختترە بۆ عێراق و گوتی: "چارەسەر كردنی ئەو قەیرانە لە قەیرانەكە خۆی سەختترە ، چونكە عێراق راستە دەوڵەتێكە و سیادەی خۆی هەیە و رەنگە بتوانێت قەرز بەدەست بهێنێت، بەڵام وڵاتانی جیهان ئێستا مەرجی زۆر قورسیان لەسەر عێراق داناوە بۆ پێدانی قەرز .لەكاتێكدا ئێستا بوودجەی گشتی عێراق كە دانراوە لەژێر مەرجی سندووقی دراوی نێودەوڵەتی دانراوە كە كۆمەڵێك پابەندی لەسەر عێراق سەپاندووە بە پێچەوانەوە ناتوانن قەرزی پێبدەن، تائێستاش ئەو سندووقە قەرزی نەداوەتە عێراق بەڵام راسپاردەی كردووە كە قەرز بدەنە عێراق و بڕیارە لەم دوو رۆژەدا بڕی یەك ملیار و 200 ملیۆن دۆلار قەرز وەربگرێت".

ئەحمەد رەشید لە بارەی پلەبەندی عێراقەوە بۆ وەرگرتنی قەرز دوا و گوتی: "قەرزی عێراق پێویستی بە دوو بابەتی سەرەكی هەیە (گرەنتی گەورە و پۆلێنكردنی متمانەیی) هەیە، كە ئەوەی دووەم عێراق تێیدا زۆر لاوازە و بە (سالب - B) دادەنرێت، ئەگەر بێت و دۆخی ئابوورییەكەش لەوە خراپتر بێت ئەو پلەیە زیاتر دێتە خوارەوە".

ئەو پەرلەمانتارەی عێراق رێگا چارەكانی عێراق بۆ دەرچوون لە قەیرانەكان بە زەحمەت ناو دەبات دەڵێت "عێراق لەم قەیرانەدا سێ‌ چارەسەری هەیە كە یەك لە یەك سەخترن بۆی، یەكەم بەوەی نرخی دۆلار بەرامبەر دینار بەرز بكاتەوە كە ئەوە قەیرانێكی گەورەی هەڵئاوسان و گرانییەكی سەرتاسەری لە هەموو عێراق درووست دەكات و رووبەڕووی كێشەی گەورەی دەكاتەوە، یان موڵكی دەوڵەت بفرۆشێت كە خاوەنی موڵكێكی ئێجگار زۆرە بەوەش قەیرانێكی تر بۆ خۆی درووست دەكات، چارەسەری سێیەم وەرگرتنی پێشوەختی پارەیە پێش ئەوەی نەوتیان پێبدات بەڵام ئەوەش نازانرێت ئەو دەوڵەتانە بە چی نرخێك ئەو نەوتەی لێدەكڕن".

بە گوێرەی ئەو ئامارانەی گەیشتووەتە لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق، ئەو وڵاتە دوو ملیۆن و 905 هەزار فەرمانبەر و دوو ملیۆن و 378 هەزار خانەنشینی هەیە.

ئەحمەد رەشید ئاماژەی كرد بەوەی "داهاتی عێراق كە بە 81 تریلیۆن دینار دانراوە، بەشێكی داهاتی نەوتە و ئەوی تر داهاتی نا نەوتە، داهاتەكانی نەوتی لەسەر بنەمای 45 دۆلار بۆ یەك بەرمیل دانراوە كە رۆژانە سێ‌ ملیۆن و 600 هەزار بەرمیل نەوت هەناردەی دەرەوە بكات، ئەو بڕە نەوتەش 550 هەزار بەرمیل نەوتی هی هەرێمی كوردستانە كە ئەوەیان بەدەست ناهێنێت چونكە دڵنیان هەرێم نەوتی خۆی رادەستی سۆمۆ ناكات.كێشەیەكی تری نەوتی عێراق هەمووی نەوتی سووك نییە كە بە 30 دۆلار بفرۆشرێت، هەروەها 900 هەزار بەرمیلی نەوتی قورسە كە لە خوار 25 دۆلارەوەیە.

بۆ داهاتەكانی تری جگە لە نەوت، بەپێی ئەو داتایانەی بە ئێمە گەیشتووە تا كۆتایی مانگی ئابی ئەمساڵ تەنها بڕی دوو ترلیۆن دینار داهات هەبووە كە تا كۆتایی ساڵ ناگاتە چوار ترلیۆن دینار، بەوەیش بە هەموو داهاتی عێراق بە داهاتی نەوت و ئەوانی ترەوە ناگاتە 35 ترلیۆن دینار" .

لە هەر دابەزینێكی نرخی نەوت لە دۆلارێكدا بوودجەی عێراق یەك ملیار كەم دەبێتەوە لەوەی كە دانراوە.

ئەو جەختی لەوەش كردەوە كە حكوومەت ناتوانێت لەو قەیرانە خۆی رزگار بكات و چارەسەرەكان زۆر زەحمەت دەبن، لەو بارەیەوە گوتی: "عێراق لە قەیرانێكی زۆر مەترسیداردا دەژی، چارەسەری قەیرانەكەش زۆر لە قەیرانەكە قورسترە و بەو سیستم و دەزگایانەی عێراق ناكرێت كە ئێستا هەیە، چونكە عێراق وەك لاشەیەكی مردووی لێهاتووە كە كەوتووە و هەر یەك پارچەیەكی لێدەكاتەوە".

هەروەها ئەوەشی گوت: "بە دابەزینی زیاتری نرخی نەوت شتێك نامێنێتەوە بە ناوی ئیدارەدانی دەوڵەتی عێراق، چونكە ئەگەر عێراق تێچووی نەوتی دە دۆلار بێت و بە 30 دۆلار بیفرۆشێتەوە تەنها 20 دۆلاری بۆ دەمێنێتەوە و ئەوكات هەموو دامەزراوەكانی عێراق دەوەستن، چونكە ئەوەی ئێستا نەوتی بۆ زیاد كردووە ئەو كۆمپانیایانەیە كە نەوتی زیادەی بۆ دەردەهێنن بڕی یەك ملیۆن و نیو بەرمیلیان بۆ زیاد كردووە، لە كاتێكدا توانای عێراق خۆی تەنها یەك ملیۆن و 500 هەزار بەرمیلە.

بۆ ئەو بڕە نەوتەش پێویستە عێراق لە ماوەی ئەمساڵدا 23 ترلیۆن دینار بداتە ئەو كۆمپانیایانە كە كۆمەڵێك كۆمپانیای جیهانین و بە دوای قازانجی خۆیان دەگەڕێن و لە وڵاتانی تری وەك ئێرانیشەوە داوای كاركردنیان لێكراوە، ئەگەر ئەو كۆمپانیایانەش وڵاتەكە بەجێبهێڵن قەیرانەكان هێندەی تر قوڵتر دەبنەوە".

ئەحمەد رەشید كە هاوكات سەرۆكی فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی كوردستانە لەپەرلەمانی عێراق لە بەشێكی تری دیمانەكەی ئانادۆڵو لە بارەی دۆخی سیاسیی عێراقەوە دوا و گوتی: "دۆخی عێراق لە رووی سیاسیشەوە لە دۆخە ئابوورییەكەی خراپترە، ئێستا لایەنەكانی سوننە هاتونەتە سەر ئەو داوایەی بە خۆشی یان ناخۆشی بێت هەرێمێكی سوننە بۆ خۆیان جیا بكەنەوە، ئەوەیش مانای وایە وڵاتەكە لە رووی سیاسییەوە بەرەو پارچە پارچە بوون دەڕوات.

هەرێمی كوردستان پەیوەندییەكی ئەوتۆی بە عێراقەوە نەماوە و كێشەكانی نێوان هەردوولا كە سێ‌ كێشەی سەرەكین ، كێشەی خاك كە خۆی لە مادەی 140 دەبینێتەوە، هەروەها لە كێشەی دەسەڵاتی سیاسیدا ئێستا هەرێم ئەو كێشەیەی نییە پۆستی سیاسی هەبێت یان نا.

كێشەی سێیەم كە ئابوورییە و ماوەیەكە پەیوەندی ئابووریمان بە عێراقەوە هەیە، ئێستا هەرێم بە شێوەی سەربەخۆ نەوت دەفرۆشێت و پەیوەندی بە عێراقەوە نەماوە.

كەواتە لەسەر ئەرزی واقیع عێراق دابەش بووە، بەڵام ماوەتەوە ئەوەی چۆن ئالییەتی دابەش بوونەكە جێبەجێ دەكرێت".

ئەو پەرلەمانتارەی عێراق لە بارەی كێشەكانی نێوخۆیی عێراقەوە زیاتر دوا و گوتی: "لە رووی ئیدارییەوە عێراق لە فەوزایەكدا دەژی كە سیستمی ئیداری وڵاتەكە تێكچووە، لەگەڵ ئەوەی حكوومەت و پەرلەمان و هەر سێ‌ سەرۆكایەتییەكەی هەیە، بەڵام ئێستا وای لێهاتووە بڕیاردەركردن لە دەزگایەكەوە بۆ دەزگایەكی تر مانایەكی ئەوتۆی نەماوە بۆ جێیەجێ‌ كردن.

لەلایەكی ترەوە شاری بەسرەش داوای هەرێمی سەربەخۆ دەكات كە شادەماری نەوتی عێراقە و رۆژانە دوو ملیۆن و 700 هەزار بەرمیل نەوت لەو شارەوە رەوانە دەكرێت.