Bombaların ötesinde: Yemen'de savaşın insani bedeli

Mardin Artuklu Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mehmet Rakipoğlu, Yemen’de derinleşen insani krizi ve savaşın gündelik yaşam üzerindeki etkilerini, AA Analiz için kaleme aldı.

***

Yemen, 2022’de Birleşmiş Milletler (BM) arabuluculuğuyla sağlanan ateşkesin ardından yaklaşık dört yıl boyunca “donmuş bir çatışma” sürecindeydi. Ancak Ağustos 2026’dan itibaren yaşanan tırmanış, ülkeyi yeniden topyekun bir savaşın içine sürükledi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, bu süreçte en az bin 282 kişi hayatını kaybetti, 5 bin 891 kişi yaralandı. Ekim ayının ilk haftalarında günlük ortalama kayıp sayısı 223’e yükseldi ve bu sayı önceki dönemin neredeyse iki katına çıktı. Yemen'de BM’nin 2026 İnsani Müdahale Planı’na göre yaklaşık 22 milyon kişi insani yardıma muhtaç durumda ve bunların 18,3 milyonu akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya. Bu tablo, Yemen’deki krizin askeri bir mesele olmaktan çıkıp derin bir insani felakete dönüştüğünü gösteriyor.

Temel ihtiyaçlara erişim krizi

Yemen’de sivil güvenlik bugün mekansal bir kavram olmaktan çıktı, sürekli yer değiştiren bir belirsizliğe dönüştü. Ağustos ayından bu yana 200 binden fazla kişi yerinden edildi; bu, 2022 ateşkesinden itibaren kaydedilen en yüksek yerinden edilme dalgası oldu. Yeni yerinden edilenlerin yüzde 57’si Taiz vilayetine sığındı. Daha önce de göç etmek zorunda kalan ailelerin önemli bir bölümü ikinci, hatta üçüncü kez yerinden edilirken, bazı kamplar artık doğrudan çatışma hattının içinde kaldı. Yaklaşık 4 bin kişi ise Babulmendeb Boğazı’nı geçerek Cibuti ve Somali’ye sığındı.

Krizin en yoğun hissedildiği yer Taiz oldu. Ekim ayının başından itibaren Husilerin vilayetin kırsal kesimlerinde ilerlemesiyle birlikte binlerce aile şehir merkezlerine sığındı. Bugün 1 ila 1,5 milyon kişinin yaşadığı tahmin edilen şehir merkezi fiilen kuşatma altında. Kente tıbbi malzeme, gıda ve yakıt girişinin engellenmesi, zaten kırılgan olan insani durumu daha da ağırlaştırdı. Yerinden edilenlerin önemli bir kısmının sığındığı bir kentin dış dünyayla bağlantısının kesilmesi, Taiz’i Yemen’deki insani krizin adeta bir minyatürü haline getirdi.

Temel ihtiyaçlara erişim de ciddi biçimde daraldı. Yolların kesilmesi, piyasalara mal akışını engelledi ve fiyatlar kısa sürede katlanarak arttı. Taiz’de patates fiyatları dört günde iki katına çıkarken un fiyatları yüzde 50 arttı. Bölgesel savaş ve Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla birlikte akaryakıt fiyatları da hızla yükseldi. Kamusal elektrikten tamamen yoksun olan Taiz’de elektrik, özel jeneratörlere bağımlı hane halkları için bir lüks haline geldi. İnsani krizi derinleştiren bu koşullarda, BM’nin insani yardım çağrısının yalnızca yüzde 22’sinin fonlanabilmesi ve 72 BM çalışanının gözaltında tutulması, güvenlik riskleriyle birlikte bölgeye ulaştırılabilecek yardımı da ciddi ölçüde kısıtladı.

Savaşın en kırılgan yüzleri

Savaşın maliyeti toplumun en korunmasız kesimlerinde yoğunlaştı. Şiddet tırmanmadan önce dahi 5 yaşın altında 2,2 milyon çocuk akut yetersiz beslenme yaşıyordu; bunların 500 bini hayati risk taşıyan ağır vakalar olarak kayıtlara geçti. Doğrulanan sivil ölümlerin yarısından fazlasını çocuklar oluşturuyor.

250 okulun kapanması, 137 bin çocuğun okul beslenme programlarından yararlanamamasına yol açarak eğitimdeki aksaklıkların yanı sıra çocukların temel beslenme ihtiyaçlarına erişimini de olumsuz etkiledi. Gelir kaybı yaşayan aileler, çocuklarını okuldan alıp çalışmaya yönlendirdi; bu sebeple Yemen'de çocuk işçiliği bir hayatta kalma stratejisi haline geldi.

Kadınlar açısından kriz özellikle sağlık alanında derinleşti. Marib ve Ras el-Ara’daki iki hastanede acil doğum ve yenidoğan bakımı hizmeti, ameliyathanelerin savaş yaralılarına ayrılması nedeniyle askıya alındı. Yerinden edilen anneler, kısıtlı gıda stoklarını çocuklarına bırakabilmek için kendi öğünlerini atlamak zorunda kalıyor. Yaşlılar ve kronik hastalar ise ilaç stoklarının tükenmesi ve yakıt kıtlığı nedeniyle diyaliz, yoğun bakım ve cerrahi hizmetlere erişimde ciddi risklerle karşı karşıya. Kolera ve kızamık vakalarındaki artış ise zaten sınırlarında çalışan sağlık sistemini çöküş noktasına yaklaştırıyor. Tarihsel olarak dışlanmış Muhammedin topluluğu ise bu süreçte de en korumasız kesim olarak karşımıza çıkıyor.

Bir yaşam koşulu olarak savaş

Yemen’de savaş, cephe hatlarındaki çatışmaların ötesine geçerek halkın gündelik yaşamını ve temel ihtiyaçlara erişimini giderek zorlaştıran kalıcı bir krize dönüştü. Yemen'deki açlık, gıdanın yokluğundan çok Yemen halkının gelirinin azalması kaynaklı yaşanıyor. Husi kontrolündeki bölgelerde kamu çalışanlarının yıllardır düzenli maaş alamaması ve ağır vergi-harç sistemi yerel ekonomiyi daralttı. Hükümet kontrolündeki bölgelerde artan akaryakıt ve inşaat malzemesi fiyatları, inşaat faaliyetlerini yavaşlatarak gündelikçi işçilerin iş olanaklarını kaybetmesine yol açtı. Taizli bir inşaat işçisinin yalnızca ekmek ve çayla geçinmek zorunda kaldığını anlatması, bu ekonomik çöküşün insani tarafını açıkça yansıtıyor.

Krizin bir diğer boyutu ise Yemen halkının kaderinin giderek bölgesel denklemlere bağlanması. İsrail/ABD-İran Savaşı ve BabIulmendeb üzerindeki rekabet, Yemen’i büyük güçlerin pazarlık sahasına dönüştürdü. Devletler ve uluslararası kurumlar açısından Yemen’deki krize yönelik bir yol haritası çizilebilir. Sahadan gelen tanıklıklar ve Yemenli muhataplarla yürütülen görüşmeler bazı ortak beklentilere işaret ediyor. Bu beklentilerin başında savaşın kalıcı olarak sona ermesi geliyor. Askeri kazanımlar müzakerenin yerini tutamayacağından, krizin aşılması ancak kapsayıcı bir siyasi süreçle mümkün görünüyor. Böyle bir sürecin meşruiyeti de Yemen halkının özgür iradesiyle yapılacak seçimlere ve halkın kendi tercih ettiği yönetimi benimsemesine bağlı.

Husilerin tetiklediği krizin bölgesel aktörlerin rekabetiyle körüklenmesi, Yemen’i vekalet savaşlarının kalıcı bir sahnesine dönüştürme riski taşıyor. Bu süreçte insani koridorların açılması, yardım fonlarının artırılması, gözaltındaki yardım çalışanlarının serbest bırakılması ve maaşların şeffaf bir mekanizma üzerinden ödenmesi asgari bir gereklilik olarak ortaya çıkıyor. Aksi halde Yemen dünyanın unutulmuş krizlerinden biri olmaya devam etme riski taşıyor.

[Doç. Dr. Mehmet Rakipoğlu, Mardin Artuklu Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi, Exeter Üniversitesi Arap ve İslam Çalışmaları Enstitüsü doktora sonrası araştırmacıdır.]

* Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Muhabir: Afra Betül Aydar