KUDÜS - Turgut Alp Boyraz
Osmanlı döneminde Kudüs Belediye Başkanlığı ve Kudüs Mebusluğu yaptıktan sonra Bitlis'in Mutki kasabasında üç yıl Kaymakamlık görevinde bulunan Filistinli Yusuf Ziya Halidi burada Kürtçe öğrenerek Arapça-Kürtçe bir sözlük kaleme aldı.
Bugün İsrail işgali altında bulunan Kudüs'te yaşayanlar bir zamanlar Osmanlı devletinin vatandaşı olarak dünyanın çeşitli yerlerinde üst düzey görevlere gelme imkanına sahipti. Bunun en iyi örneklerinden biri de şehrin önde gelen ailelerinden Halidilere mensup olan 1841 doğumlu Yusuf Ziya Efendi.
Halid bin Velid'in soyundan geldiği söylenen köklü bir aileye mensup olan ve Kudüs Belediye Başkanlığından Kudüs Mebusluğuna, Rusya'nın Poti şehrinde konsolosluk görevinden Siirt Mutasarrıflığına, oradan da Bitlis'in Muti Kazası Kaymakamlığına kadar birçok önemli görevde bulunan Yusuf Ziya Efendi'nin öyküsünü daha da ilginç kılan ise hiç şüphesiz yazdığı Arapça-Kürtçe Sözlük.
%2F063c70f1-9f57-460f-8eb6-3df26f840c11.jpg)
AA muhabirinin Osmanlı arşivlerinden derlediği bilgiye göre, Yusuf Ziya Efendi, 1887'de bir yıl kadar vekaleten yürüttüğü Siirt Mutasarrıflığı ve 1890-1893 yıllarında yaptığı Bitlis'in Mutki Kazası Kaymakamlığı sırasında Kürtçe öğrenerek Arapça-Kürtçe bir sözlük yazdı. Girişinde geniş bir gramer bilgisi de bulunan "El-Hediyyetu'l-Hamidiyye fi'l-Lugati'l-Kurdiyye" isimli sözlük 1893'te İstanbul'da basıldı.
Yusuf Ziya Efendi'ye Kürtçe-Arapça sözlüğün yazımında Molla Halil Siirdi'nin oğlu Molla Hamid de yardımcı oldu.
Yusuf Ziya Efendi'nin akrabalarından Asım Halidi, 1900'de kurulan aile kütüphanesinin kapılarını AA ekibine açarak sözlüğün orijinal baskısını raflardan indirdi. Asım Halidi, 1900'de kurulan aile kütüphanesinin raflarında muhafaza ettikleri sözlüğün kendileri için büyük bir manevi değeri bulunduğunu söyledi.
Sözlüğün orijinal baskılarından sadece iki tane bulunduğunu kaydeden Asım Halidi, bunlardan birinin kendilerinde diğerinin ise İstanbul'daki Beyazıt Kütüphanesi'nde olduğunu belirtti.
%2F4b1b421a-3c1c-413e-b66b-99ee4ea0caa2.jpg)
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisinde Mehmet Suat Mertoğlu tarafından kaleme alınan "Yusuf Ziya Halidi" isimli bölümde söz konusu sözlüğün 5 bin 452 kelimeyi ihtiva eden alfabetik bir sözlük olduğu kaydediliyor.
Sözlükte ayrıca Kürt dilinin yapısı ve gramer özelliklerine dair bir mukaddime ile Şeyh Ahmed Hani'nin "Nubahara Bıçukan" adlı manzum eseri de yer alıyor. Bir kısmı açıklamalı olarak Kürtçe kaleme alınmış bazı dini-edebi metinlerle halk arasında yaygın bazı sözlere de yer verilen eserin sözlük kısmı Muhammed Mukri tarafından 1975 ve 1987 yıllarında Beyrut'ta yeniden yayınlandı.
Mehmet Emin Bozarslan da sözlüğün Arapça kısmını Türkçe'ye çevirip bazı çıkarma ve eklemelerle birlikte tekrar bastı.
Kürtçenin Kurmanci lehçesi ile yazılan sözlükte yer alan Kürtçe kelimelerden bazıları ve anlamları ise şu şekilde:
"Bangdan: Ezan okuma fiilinin birleşik mastar hali. Şimdiki zaman hali, “Bang di de” (Ezan okuyor)", "Bawerkirin: İnanma fiilinin birleşik mastar hali. Şimdiki zaman hali, 'Bawer dike' (İnanıyor)", "Peyik: Yaya", "Piçuk: Küçük", "Behs: Haber, kıssa. Arapça’daki 'Bahs' kelimesinin tahrif edilmiş hali", "Banger: Kürtlerin toprak evlerinin damlarını sağlamlaştırmak üzere damların üzerinde gezdirdiği taş", Paşiv: Sahur. Ayrıca akşam yemeğinden sonra yenilen her öğün", "Bâzın: Bileklik", "Bask: Kanat" ve "Palgif: Yastık. 'Balgi' de deniyor."
PODCASTTÜMÜNÜ GÖR
