كورد وەكو زەرەرمەندی گەورەترین لەو رێككەوتننامەیە و گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت چاوەكانی لە دەرفەتێكە بۆ سەربەخۆیی.
سایكس-پیكۆ، 100 ساڵی بێ ئاشتی
چەند كاتژمێرێكی كەمی دیكە سەد ساڵی رێك بەسەر ئەو كۆبوونەوەیە تێدەپەڕێت كە تێیدا بەریتانیا و فەڕەنسا كێكی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییان میراتی ئاسا بڕی و لەگەڵیشدا گەلانی ناوچەكەیان دابەشكرد و سنوورەكانییان كە بە سنووری خوێن دەناسرێن كێشا لە پاش جەنگێكی جیهانیی جەرگبڕ.
بەدیاریكراوی لە پاش نزیكەی ساڵێك لە گفتوگۆی نهێنی و ورد، 16ی ئایاری 1916 نوێنەری ئینگلیز سیاسەتمەدار و راوێژكاری دیپلۆماسی مارك سایكس و نوێنەری فەڕەنسا سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار جۆرج پیكۆ بەنهێنی رێككەوتنەكەیان واژۆكرد و رووسیای قەیسەریش پەسەندی كردبوو و پێیرازی بووبوو، ئەوێ كات میللەتانی ناوچەكەش لە ئاستی ئەو دوو زلهێزە جۆش دامابوون و دەستەوەستان بەتەنها چاولێكردن لە دابەشبوونی وڵاتەكانییان بەشیان بوو و هیچ دەسەڵاتێكیان بەسەر رێككەوتنەكە كە دواتر بە"سایكس-پیكۆ" ناسرا نەدەشكا، پاش ساڵێك و لە 1917 لەگەڵ هاتنە سەر دەسەڵاتی شیوعییەكانیش لە رووسیا رێككەوتننەكە ئاشكرا كرا كە لە 13 ماددە پێكدەهات و دواتر نیگەرانییەكی گەورەی لێ كەوتەوە كە میللەتانی ناوچەكە پێیانزانی.
جیهان 100 ساڵی رابردووی پڕ لە كارەسات و شەڕ و ناكۆكی بووە، بەتایبەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەرباری دوو شەڕی جیهانی، دەیان شەڕ و سەدان شۆڕش و كودەتا لەم ناوچەیە هەبوون كە بەشی هەرە زۆریان دەرئەنجامی نەرێنی ئەو دابەشبوونەیە، دوایین دیاردەش تیرۆر بەو شێوە كاولكارییایەی كە دەوڵەتی هەبێت و خاكی زۆری بەدەستەوە هەبێت جیهانی نیگەران كردووە.
بەدرێژایی ئەو ماوەیە و هەڵوەشانەوەی كردەیی بەشێك لە سنوورەكان ئێستا جیهان چاوێكی لەسەر هەڵوەشانەوەی رێككەوتننامەكە و چاوەكەی دیكەشی لەسەر پاش رێككەوتننامەكەیە، بەتایبەت لەگەڵ كاڵ بوونەوەی سنوورەكان و دابەشبوونی كردەیی بەشێك لە وڵاتانی بەشێوەیەك تەنها راگەیاندنییان مابێت لە وێنەی عێراق، سووریا، یەمەن، لیبیا، لوبنان.
ئەو ناوچەیەی ئەو دوو زلهێزە دابەشیان كرد زۆرترین جیاوازیی نەتەوەیی، ئاینی، رەچەڵەك، مەزهەبی تێدایە، بۆیەشە بەدرێژایی 100 ساڵەكەی سایكس-پیكۆ ئەو پێكهاتانە هەرگیز بە ئاشتی نەژیاون و هەمیشە شۆڕش و كودەتا و شەڕ و ئاشوب و بزووتنەوە چەكدارییەكان كە یان مەزهەبی یان نەتەوەیی بوون بوونی هەبووە، بۆیە ئێستاش زۆرترین قسە لەسەر هەڵوەشانەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو نەخشەیەی ئێستای دەكرێت، نەبوونی دیموكراسی، سەرهەڵدانی توندڕەوی چەكداری، دواكەوتوویی كێشەكانی رۆژهەڵاتی قورستركردووە.
دابەشكردنی رۆژهەڵات، كورد زەرەرمەندی گەورەترین
سایكس-پیكۆ بۆ دابەشكردنی رۆژهەڵاتی ئاسیا بوو پاش كەوتنی دەوڵەتی عوسمانی بوو. لەنێوان نۆڤەمبەری 1915 تا ئایاری 1916 وتوێژ لەنێوان فەڕەنسا و بەریتانیا و رووسیای قەیسەری بۆ ئەو مەبەستە كراوە، بەپێی رێككەوتنەكە فەڕەنسا زۆرینەی ناوچەكانی بەركەوت كە بریتی بوون لە سووریا و لوبنان و مووسڵ لە عێراق، هەرچی بەریتانیایە دەسەڵاتی بۆ كەناری باشووری وڵاتی شام تا بەغدا و بەسرا درێژ بوویەوە لەگەڵ سەرجەم ناوچەكانی كەنداوی عەرەبی، هەروەها بڕیار درابوو فەڵەستین لەژێر سەرپەرشتی بەڕێوەبردنێكی نێودەوڵەتی بێت تا بە راوێژ لەنێوان بەریتانیا، فەڕەنسا، رووسیا رێككەوتنی لەسەر دەكرێت.
رێككەوتنەكە باسی ئەوەشی كردبوو بەریتانیا هەردوو بەندەری حەیفا و عەكای بەربكەوێت و فەڕەنسا لە بەكارهێنانی بەندەری حەیفا ئازاد بێت لەبەرامبەریشدا فەڕەنسا ئازادیی بەكارهێنانی بەندەری ئەسكەندەرۆنەی بەخشییە بەریتانیا.
رێككەوتنەكە و ئەوەی بەدوایدا هات ناوچەكەی بۆ وڵات و كیانی سیاسی دابەشكرد و سنوورەكانی كێشا، لەوانە عێراق لە 1932 سەربەخۆیی وەرگرت، سووریا لە 1946 سەربەخۆیی وەرگرت، لوبنان لە 1943، چەند هەرێمێكی سووریا خرانە سەر توركیا، ئوردن لە 1946، فەڵەستین لە 1948 دەسەڵاتی عوسبەتولئوممی لەسەر هەڵگیرا و ئیسرائیل لەهەمان ساڵدا راگەیەنرا.
لەو نێوەندەدا كورد وەكو نەتەوە زەرەرمەندی یەكەم و گەورەترینی ئەو رێككەوتننامەیە وڵاتەكەی دابەشكرا و دواتریش بوو بە چوار پارچەوە و ئێستاشی لەگەڵدا بێت نەفرەت لەو رێككەوتنە دەكات كە بووە هۆی ئەوەی هێشتا بێ دەوڵەت بمێنێتەوە. بۆیە كورد زۆرترینی ئەو نەتەوانەی ناوچەكەیە كە چاوەڕێی هەڵوەشانەوەی رێككەوتننامەكەی و وەرگرتنەوەی خاكەكەی دەكات، بەڵام ئەمجارەیان پێدەچێت كورد بە دەستی خۆی رۆڵ لە كێشانی سنوورەكانی پێچەوانەی 100 ساڵ لەمەوبەر بكات ئەویش لەرێگەی كۆنتڕۆڵكردنی بەشێك لەخاكەكەی لە سووریا و عێراق، بۆیە ئێستا بۆ هەموو كوردێك دەوڵەت بوون ئومێدێكە، بەتایبەت لەدوای ئەو بێ ئومێدییەی لۆزان بۆ یەكلایی كردنەوە لەبارەی ئەوەی لە 1920 لە رێككەوتننامەی سیڤەر هاتبوو بۆ دروستكردنی كیانێكی كوردی لە رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ.
ئەندامی مەكتەبی سیاسیی یەكگرتووی ئیسلامی ئەبو بەكر كاروانی لە لێدوانێكدا بۆ ئاژانسی ئانادڵو لەوبارەیەوە گوتی: "ئاساییە كورد زۆرترین چاوەڕوانی لەسەر سنوورەكانی سایكس-پیكۆ هەیە، لەبەر ئەوەی زۆرترین بەرژەوەندیی لە دەستكاریكردنی ئەو سنوورانە هەیە، لەبەر ئەوەی لەرووی مێژووییەوە گەورەترین قوربانیی ئەو سنوورە ناعادیلانەیە كە كوردی تێدا بووە زیندانی لەچوارچێوەی كۆمەڵێك قەوارەی مۆدێرن لە دوای دەوڵەتی عوسمانی كە گەیشتە حاڵەتی جینۆساید و نكۆڵی كردنی ناسنامە".
دەشلێت رووداوەكانی ئایندە لە بەرژەوەندیی كورد دەبێت و روونی دەكاتەوە "من پێم وایە رووداوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەگەر بەتەواوەتی سنوورەكانی سایكس-پیكۆ و ئەو سیستەمە ئەمنی و سیاسییەی دوای جەنگی جیهانی هەڵنەوەشێنێتەوە ئەوەندە دەستكاری دەكات و ئەوەندە بۆشایی بۆ دروست دەكات كە كورد بتوانێت جارێكی تر وەكو كاراكتەرێكی سیاسی و گەلێكی خاوەن ناسنامەی گەورە و وەكو چوارەم نەتەوەی گەورە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهێزەوە بگەڕێتەوە سەر شانۆ و پێگەی سرووشتی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكە دیاری بكات".
لە درێژەی قسەكانیدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو كاروانی كە لێكۆڵەری سیاسییشە دەشڵێت "بڕوام وایە بەشێك لە رووداوەكانی جەنگەكانی پێشوو، جەنگی یەكەم و دووەمی كەنداو، شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی، دوایەمینیان ئەو شەڕانەی داعش لایەنێك بوو تێیدا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش لایەنێ بوو تێیدا ئەوانە هەموو رۆڵیان بینی مەرج نییە تەنها سنوورەكان هەڵوەشێنن، بەڵكو ئەو سیستەمانەشی كە لەچوارچێوەی سنوورەكان دروست بوون ئەگەر بڕوخێن و هەڵوەشێنەوە ئەوا كاردەكاتە سەر كاڵكردنەوەی سنوورەكان، ئێمە ئەگەر سنوورەكان بەتەواوەتی هەڵنەوەشێن و كاڵ ببنەوە و سەروەریی لەناو سنوورەكاندا مانایەكی تر دروست بكەن بۆ ئێمە هەر بەرژوەندییە، بەڵام بۆ باشووری كوردستان ئەگەر خۆمان هەبین سنوورەكان بە بڕوای من تێكشكاون و دەتوانین یەكەم كۆمار باشووری كوردستان دابمەزرێنین".
داڕشتنەوەی سنوورەكانی خوێن، بەشێك لەسنوورەكان تیرۆر و بەشێكیشیان دژە تیرۆر دەیكێشنەوە
سەد ساڵی رابردوو جیهان گۆڕانكاریی گەورەی تۆماركرد، دەیان وڵاتی نوێ دروست بوون لە سەروویانەوە جەنگی جیهانی دووەم، شەڕی وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل، رووداو و جەنگەكانی كەنداو، هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤییەت و دابەشبوونی بۆ 15 وڵات، رووداوەكانی ئەورووپای رۆژهەڵات، دابەشبوونی یوگسلافیا بۆ شەش وڵات، بەهاری عەرەبی و پووكانەوەی رژێمە دیكتاتۆرییەكان، بۆیە پلانی زۆر و قسەی زۆر هەن لەسەر دابەشكردنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام ئەمجارەیان لەسەر بنچینەی ئیتنی و مەزهەبی وەكو ئەوەی لەسەر عێراق دەگوترێت كە دابەشكردنییەتی لەسەر بنچینەی شیعە، سوننە، كورد.
دیارترینی ئەو پلان و قسانەش لە سەدەی رابردوو بەدەركەوتن، بەڵام هەشتاكانی ئەو سەدەیەیە پلان و پڕۆژەكان رووناكییان بینی و زیاتر بوونە جێی مشتومڕی سەنتەرەكانی توێژینەوە و بیری جیهانی، چەندین پڕۆژەی وەكو پڕۆژەی نیینون لە 1982، پڕۆژەی رۆژهەڵاتناسی بەریتانی برنارد لویس لە ساڵی 1992، پڕۆژەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە و چەندینی دیكە، كۆی ئەو پڕۆژانەش بیرمەند و خاوەن تێزە جیهانییەكان و كەسانی نزیك لە سەنتەرەكانی بڕیارەوە باسییان لێوەكردووە و جەخت لە داڕشتنەوە و دابەشكردنەوە و رێكخستنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن و هەڵوەشانەوەی ئەو سنوورانەی كە سایكس-پیكۆ دیاریی كردن، بەشێوەیەك هیچ نەبێت جۆرێك لە دادگەریی تێدا رەچاو بكرێت، چونكە لە بنچینەدا بەشێك لەو سنوورانە تیرۆر گۆریونی بەمدواییە و بەشێكیشیان شەڕی دژی تیرۆر، ئەوەشی راستی بێت ئەوەیە لە هاوینی 2014 رێكخراوی داعش گرتەیەكی ڤیدیۆیی بڵاوكردەوە و تێیدا سنوورەكانی نێوان سووریا و عێراقی تێكشاند و بەوەش رایگەیاند ئەوان سنوورەكانی سایكس-پیكۆ لەناو دەبەن، لە تەمووزی ئەو ساڵە ئەبو بەكر بەغدادی لە وتارێكدا گوتی "ئەم كشانە پیرۆزە سەردەكێشێت تا دوایین بزمار لە تابوتی پیلانی سایكس بیكۆ ئەدەین".
سەرۆكی سەنتەری توێژینەوەی سیاسی و ستراتیژی لە زانكۆی سەڵاحەدین پڕۆفیسۆری یاریدەدەر د. حوسامەدین عەلی مەجید لە لێدواێنێكدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو لەو رووەوە دەڵێت "راستییەكە ئەوەیە مێژووی سایكس-پیكۆ گرێیەكی دەروونییە بەتایبەت بۆ گەلانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتتر بۆ كورد، كورد خۆی ئەو تەوقە ئەشكێنێت، ماوەیەك لەمەوبەر وەزیری پێشووی بەرگریی ئەمریكا باسی لەوە دەكرد كە كورد جەمسەرێكی گرنگی ناوچەكەیە، ئەوەشی كە روودەدات لەداهاتوودا بەهۆی گۆڕانكارییەوە دروست نابێت لەرێگەی ئەوانی دیكەوە، بەڵكو كورد خۆی كاریگەرە و خۆی رۆڵی دەبێت لە گۆڕانكاریكردنەكە".
گوتیشی: "ئەگەر رێككەوتننامەیەكی دیكە بكرێت بۆ داڕشتنەوەی ئەوا بەگشتی دەچێتە نێو رێككەوتنێكی نوێی گشتییەوە بەشێوەیەك كە ئەمجارە سنوورەكان لەگەڵ سنوورە كولتوورییەكان دەبێت، واتە سنوورە سیاسییەكان لەگەڵ سنوورە كولتوورییەكان دەبێت و كورد دەبێتە خاوەنی دەوڵەت، بەڵام چەندی بەردەكەوێت ئەوە لەسەر هاوسەنگی هێزەكان لەنێوان ئەمریكا و رووسیا و هێزەكانی دیكە و كورد و نەتەوەكانی دیكەش دەوەستێت".
دەربارەی سەربەخۆیی كوردیش ناوبراو بۆ ئانادۆڵو گوتی: "سەربەخۆیی كورد زۆر نزیكە، هۆكارەكانیشی زۆرن، یەكێك لە دیارترین هۆكارەكان كە وایكردووە ئەوە رووبدات كورد خۆیەوە دەبەستێتەوە لەگەڵ ئێران و ئەمریكا و توركیا لەرووی ئابووریەوە و هەوڵ دەدات لەگەڵ بەغداش دوژمنایەتی نەكات، ئەگەر ئەو سیاسەتە بكات و بەردەوام بێت ئەوا دەوڵەتی كوردی نزیكە".
هەرچۆنێك بێت كورد بەحوكمی ئەوەی گەورەترین زەرەری لە سایكس-پیكۆ كردووە و هەر ئەو رێككەوتننامەیە كە زلهێزەكان كردیان و نەیانهێشت كورد ببێتە خاوەنی دەوڵەتی خۆی ئێستا زۆرترین چاوەڕوانی لەبەریەكهەڵوەشانەوەی ئەو سنوورانە هەیە و بۆ ئەمەش خوێنی زۆری رشتووە و ئێستا بە دیارترین یاریكەری مەیدانیی چەكدارانی سەرسەختترین گرووپی چەكداریی توندڕەوە كە داعشن و تا دێت شكانەكانی بەدەستی پێشمەرگەوە تاڵتر دەبێت.
ئەبو بەكر كاروانی سەبارەت بە داڕشتنەوەی سنوورەكان بۆ ئانادۆڵو ئەوەشی گوت كە "ئێستا گەلانی ناوچەكە هەن، سەرەتا سەرەتای سەدەی بیستەم نییە، وڵاتانی زلهێز ناتوانن رۆڵی چارەنووس ساز و گەورە ببینین، گەلانی ناوچەكە خۆیان ئەو رۆڵە دەبینن، بەڵام زلهێزەكانیش بەشداردەبن لە دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەكە، خۆشحاڵانە ئەمڕۆ كورد بەو هێزە سەربازی و سیاسییەی هەیەتی لەگەڵ هەموو كێشەكانی دەتوانێت گەلێك یان لایەنێك بێت لە دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست".
ئێستا گەلانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پاش تێپەڕبوونی 100 ساڵ بەسەر سایكس-پیكۆ چاوەڕوانی گۆڕانكاریی گەورەن بەتایبەت ئەوانەی بەش بەش بوون یان نەبوون بەخاوەنی كیانی خۆیان، بۆ ئەمەش پێدەچێت رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داهاتوو زۆرترین كیانی تێدا دروست بێت.
news_share_descriptionsubscription_contact
