"بۆ به‌ره‌ی ئۆپۆزسیۆن گفتوگۆ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی دیكه‌شدا ده‌كه‌ین"

ھەولێر-AA
سەلیم کۆیی دەڵێت باشترین چارەسەر بۆ ھەرێمی کوردستان، رێککەوتنە لەگەڵ عێراق لەگەڵ شەڕی جێبەجێکردنی دەستوور.

"حکوومەت ناتوانێت مەرجەکانی یەکگرتوو جێبەجێ بکات"

ئاژانسی ئانادۆڵو: پێش چەند رۆژێک کۆمەڵی ئیسلامی و بزووتنەوەی گۆڕان لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کشانەوە، چاوەڕێی ئەمە دەکەن بۆ یەکگرتووی ئیسلامیش کە مۆڵەتی داوە بە حکوومەت بۆ مانەوە یان نەمانەوە؟
سەلیم کۆیی: ئێمە ئەو بڕیارەی کە داومانە دیارە پێشتریش لە رابردوودا ھەمان ھەڵوێستمان ھەبووە، ئێمە کە لە سەرەتاوە چووینە ناو حکوومەت مەرجمان ئەوە بووە کە چاکسازی بکرێت و لە سەردەمی ئۆپۆزسیۆنبوونماندا لە رابردوو شەش پاکێجمان داوە بە حکوومەت بۆ ئەوەی چاکسازی بکات. لە سەرەتای دروستکردنی ئەم کابینەیەش بڕیاریان دا کە ئەو شەش پاکێجە جێبەجێ بکەن، بەڵام دیار بوو نەیانکرد، ئێمەش داماننابوو ئەگەر لە دووساڵی یەکەمی تەمەنی کابینەکە ئەو چاکسازییانە نەکرێت لە حکوومەت بکشێینەوە، بەڵام بە ھۆی ھێرش و شەڕی داعش بە چاکمان نەزانی پشتی حکوومەت بەربدەین و بکشێینەوە، بەڵام ئێستا ھیچ بیانوویەک نەماوە بۆ مانەوەمان لەناو حکوومەت، چونکە حکوومەتێک نەتوانێت سەرەتاییترین پێداویستییەکانی خەڵک جێبەجێ بکات، جگە لەوەی چاکسازی نەکرابێت و خزمەتی خەڵک نەکرابێت ئەوا ھیچ بیانوویەک بۆ مانەوە لەو حکوومەتە نەماوە.
سەبارەت بە لایەنەکانی دیکەش ھەر لایەنێکی سیاسی کە بەشدارە لەو حکوومەتە بۆ چاکسازی و بۆ خزمەتکردنی خەڵکە، ئەگەر کاتێک ئەوانە نەکران و پێداویستییەکانی خەڵک جێبەجێ نەکران، ئەو کات باشترین چارەسەر ئەوەیە بەشدار نەبیت لەوەی نەتوانیت خزمەت بکەیت و بکشێیتەوە باشترە، پێم وایە لایەنەکانی تر درەنگ یان زوو دەگەنە ئەو قەناعەتە، بەڵام زووتر بێت باشتر بێت بۆ ئەوەی چارەسەری بکەین بە ھەموومانەوە.

ئاژانسی ئانادۆڵو: کەواتە پێشبینی دەکەن یەکگرتوو لە حکوومەت بکشێتەوە؟

سەلیم کۆیی: یەکگرتوو بە پێی ئەو مەرجانەی بۆخۆیان دایانناوە ئەگەر جێبەجێ نەکرێت دەکشێنەوە، ئەگەر مەرجەکانییان جێبەجێ بکرێت و حکوومەت بتوانێت ئەو ھەنگاوانە بنێت شتی باشە، بەڵام پێم وا نییە حکوومەت بتوانێت، چونکە حکوومەت مەرجی ئەو دوو لایەنەی تری جێبەجێ نەکردووە نەوەک ھی یەکگرتوو جێبەجێ بکات، تا ئێستا حکوومەت دان بەوەدا نانێت کە ھەڵەی کردووە و نەیانتوانیوە خزمەتی ئەو خەڵکە بکات و غەدریی لێ کردووە و ھیچێکی وا نەکراوە داوای لێبوردن لەو خەڵکە بکات، ئێستا سێ چوار مانگ بۆ ھەڵبژاردن ماوە و دڵی خۆیان بەوە خۆش دەکەن، بەڵام بە ھەمان شێوە دەبێت وەکو رابردوو. لە چەند رۆژی داھاتوو دەردەکەوێت، ئەگەر بە پێی داواکارییەکان بێت داواکارییەکانی برایانی یەکگرتوو جێبەجێی ناکات، پێشی ناکرێت، بۆیە ئەگەر ئەوە نەکرا ئەوا یەکگرتووش دەکشێتەوە.

- "لەگەڵ لایەنەکانی دیکەشدا گفتوگۆ دەکەین بۆ بەرەی ئۆپۆزسیۆن"
ئاژانسی ئانادۆڵو: ئێوە لەگەڵ بزووتنەوەی گۆڕان و ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری بە نیازی دروستکردنی بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆنن کارەکانتان بە کوێ گەیشتوون؟ سەلیم کۆیی: ئێمە لە رابردووشدا ھەوڵمان داوە و بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆنیش ھەر ھەبوو و لەناو حکوومەتیش ھەر بەو رووحییەتە بووین، لەبەر ئەوەی خەڵک زۆر ستەملێکراوە، بۆیە ئەم بەرەیەش دەبێت ھەموو لایەنەکان ھەماھەنگ و ھاوکار بن بۆ ئەوەی بتوانیین چاکسازی بکەین، ئێمە لەگەڵ ھیچ لایەنێک کێشەمان نییە، بەڵکو کێشەمان لەگەڵ چۆنیەتی ئیدارەدانی ئەم وڵاتە ھەیە، بە دانپێدانانی خۆیان و دەرەوەش ئەم حکوومەتە نەیتوانیوە خزمەت بکات.
بۆیە بۆ ئەوەی چاکسازی بکەین دەبێت بەرەیەک ھەبێت و لەگەڵ لایەنەکانی ناوخۆ و دەرەوە و عێراقیش دەبێت بەرچاو روونییەک ھەبێت کە ئێمە چیمان دەوێت، بۆ ئەوەی ئەم مەسەلەیە بەلا رێدا نەبرێت، چونکە دەگوترێت گوایە لە پێناوی رازیکردنی خەڵک یان ھەڵبژاردنە ئێمە کشاوینەتەوە، بۆیە پڕۆژەیەکمان ھەیە و ئەگەر ھەر پێنج لایەنەکە بەشدار بن تیایدا باشتر دەبێت و بە پێی پڕۆژەیەکی چاکسازی دەبێت بڕۆین، ئێستا لە سەروبەندی ئەوەداین ئەو سێ لایەنە پڕۆژەیەکمان ھەبێت بۆ بەرچاو روونیی ھەمووان.

ئێمە لەگەڵ لایەنەکانی تریش ھەوڵی گفتوگۆ دەدەین بۆ ئەوەی بگەین بەوەی لەسەر ئەو پڕۆژەیە یەکدەنگ بین و ھەنگاو بنێین، رێککەوتووین کە بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆن دروست بکەین، بەڵام شێوازی کارکردن و وردەکاری ئەوە کاتی زیاتری دەوێت، ئەو بەرەیەی ئێمە بەرەیەکی جەماوەرییە و پەیوەندیی بە خەڵکی کوردستانە و دەبێت لە بەرژەوەندی ئەواندا بێت، بۆیە داواکاریی لە بزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامی کراوە کە لە حکوومەت بکشێینەوە و ھەوڵ بدەین زیاتر ئەم بەرەیە زیاتر کارا بێت، ئێمە لە رابردووشدا ھەوێنی ئەو ئۆپۆزسیۆنە بووین و جەماوەری کوردستان دڵی بەوە خۆشە بزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵ ھەر لەبەرەی ئۆپۆزسیۆندا بوون و بەو روحیەتە کارمان کردووە ئەگەر لەناو حکوومەتەیشدا بووبێتین.

ئاژانسی ئانادۆڵو: ئێوە بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو بەیەک لیست بەشداریی ھەڵبژاردن دەکەن؟

سەلیم کۆیی: ئەوەش شێوازی کارکردن ئەوانەشی تێدایە کە بەیەک لیست دابەزین یان بەجیا، ئێستاش بۆ رزگارکردنی ھەرێمی کوردستان کار لەسەر ئەو مەسەلەیە دەکەین، چونکە خەڵک خزمەتگوزاریی نییە و دەمانەوێت لەگەڵ حکوومەتی عێراقیش رێگەچارەیەک بدۆزینەوە، ناکۆکییمان لەسەر ئەو دابەزینە لە ھەڵبژاردن نییە، ئەو لایەنانە بە لای ئێمە ھەر یەک لیستی و رێککەوتنێک بکەین گرنگ ئەوەیە ھەرێمی کوردستان لەو قەیرانانە رزگار بکەین.
"نامانەوێت ھەڵبژاردنەکان وەکو جاران تێپەڕێنێت، دەبێت ھەڵبژاردن بە پاکی بەڕێوەبچێت"
ئاژانسی ئانادۆڵو: چاوەڕێی چی لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی ھەرێمی کوردستان دەکەن؟ نەخشەی سیاسی گۆڕانکاریی بەسەردا دێت؟
سەلیم کۆیی: ھەڵبژاردنەکان ئەگەر لە کەشێکی لەبار بکرێت و پاکسازی و چاکسازی لە لیستی تۆماری دەنگدەراندا بکرێت ئەوا باش دەبێت، دەمانەوێت ھەڵبژاردنی پاک و بێگەرد بێت، ئێستا بە لای خەڵکەوە مووچە و قوتی گرنگە، دواتر ھەڵبژاردنەکان بۆ سیستەمی حوکمڕانی داھاتوو دەبێت بەرچاوی روون بێت، دەبێت کۆمیسیۆنیش خەڵک دڵنیا بکاتەوە گۆڕانکاریی دەکرێت و ساختەکاری ناکرێت.
ئێمە نامانەوێت ھەڵبژاردنەکان وەکو جاران تێپەڕێنێت، دەبێت خەڵک و لایەنەکان دڵنیاببنەوە کە ھەڵبژاردن بە پاکی بەڕێوەدەچێت.

ئاژانسی ئانادۆڵو: دەگوترێت دەنگەکانی کۆمەڵی ئیسلامی وەکو یەکێک لە لایەنە سیاسییەکان زیاد دەبێت، ئێوە پێشبینی و توێژینەوەتان بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو و ئەنجامەکانی چیین؟

سەلیم کۆیی: بە لای ئێمەوە ئێستا گرنگە ھەڵبژاردن پاک و بێگەرد بێت، ساختەکاری تیادا نەبێت، قۆرخکاری تیادا نەبێت وەکو ھەڵبژاردنەکانی پێشتر، بۆیە ھەموو گۆڕانکارییەکان لە ھەڵبژاردن دەبێت رووبدات، ئیتر ئەو کات کێ کورسی زیاد دەکات یان نا ئەوە خەڵک بڕیار دەدات، ئێمە ئێستا لە بری کودەتا و راپەڕین پێمان باشە ھەڵبژاردنێکی پاک بکرێت.

سیستەم و شێواز و کاتی ھەڵبژاردنەکە کاریگەریی زۆری ھەیە، چونکە ماقووڵ نییە لە ٢٦ ساڵی رابردوو ھاوسەنگی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن ھەر وەکو خۆی بێت، ئێستا دەرفەتی باشمان لەبەردەستە بۆ ئەوەی ھەڵبژاردن بە شێوەیەک بێت دەنگی راستەقینە بەدەربکەوێت. ئێستا ساختەکاری و دەنگی مردوو و دووبارە و ئەو کێشانەی لە تۆماری دەنگدەران ھەیە وایکردووە دەنگی راستەقینە دەرنەکەوێت، بۆیە ئێمە کار لەسەر ئەمە دەکەین ھەڵبژاردن بە پاکی بێت. پێشبینی دەکەین ئەگەر ھەڵبژاردن پاک و بێگەرد بێت یەکێتی و پارتی دەنگی خۆیان ناھێننەوە، ساختەکاری زۆر دەکرێت و دەنگی مردوو و دووبارە زۆرە، ھەڵبژاردن بووە بە بێزارکەر و ئەگەر خەڵک دڵنیابێت و ھەڵبژاردن پاک بێت دەنگی راستەقینەی لایەنەکان دەردەکەوێت. ئێستا حکوومەتی عێراق سیستەمی ئەلیکترۆنی بەکاردەھێنێت و ئەمە کارێکی باشە ئەگەر ساختەکاریش بکرێت کەم دەبێت.

- "تاکە رێگەی بەردەم ھەرێمی کوردستان رێککەوتنە لەگەڵ عێراق"

ئاژانسی ئانادۆڵو: پەیوەندییەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و بەغدا ھێشتا ناجێگیرە، پێشبینی دەکەن کرانەوەیە رووبدات؟

سەلیم کۆیی: پێموایە پەیوەندییەکان لە رابردوودا لە ئاستی سەربەخۆیی کوردستان بێتە سەر فیدڕاڵییەکی شێوە حوکمی زاتی لە شێوەی جوگرافی وەکو حوکمی زاتی کۆنە، ئەمەش پێویستی بەوە ھەیە ھەرێمی کوردستان بەخۆدا بچێتەوە و باجی ئەو ھەڵەیە بدات کە کردوویەتی، ئێستا رای نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی ئیقلیمی جەخت لەسەر یەکپارچەیی خاکی عێراق دەکەنەوە، ھەروەھا گەڕانەوە بۆ دەستوور، گەڕانەوەمان بۆ دەستوور و رێککەوتن لەگەڵ عێراق لە بەرژەوەندیی خەڵک و ھەموو لایەکە تا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ھەرێمی کوردستانیش لە دەنگی نێودەوڵەتی بگات و ناکرێت پێچەوانەی ئەوەبین و ئێستا رای نێودەوڵەتی لەگەڵ یەکپارچەیی عێراقن، ئەگەر پابەندبین بەو دەستوورەوە ئەوە بەرەو باشتر دەڕۆین.

ئاژانسی ئانادۆڵو: پێشبینی دەکەن پەیوەندییەکان باشتر ببنەوە؟

سەلیم کۆیی: ئێستا لە سەروبەندی ھەڵبژاردنەکانداین، ھەرێمی کوردستان تاکە رێگەی بەردەمی رێککەوتنە لەگەڵ عێراق بۆ ئەوەی مووچە و بوودجەی بۆ بنێرێت، حکوومەتی ھەرێم زۆر پابەندبوونی خۆیان بە دەستوور و یەکپارچەیی عێراقەوە نیشانداوە، بەڵام لەبەر ئەوەی پێشتر زۆر مەودایەکی دوور لە نێوان سەربەخۆیی و پابەندبوون بەدەستوورەوە ھەبووە، بۆیە کاتی دەوێت تا دەگەڕێینەوە سەر نزیک بوونەوەی ئەو دوورییە، بەڵام ئێستا ئاماژەکان لەسەر ئەوە ماوە رێکخستنی دانیشتنێکی دەوێت و دەگەنە ئەنجام.

ئاژانسی ئانادۆڵو: دەگوترێت حەیدەر عەبادی تا دوای ھەڵبژاردن وەڵامی کورد ناداتەوە، ئەمە راستە؟

سەلیم کۆیی: عەبادی ئەگەر کورد پابەند بکات بە دەستوور و بوودجە و مووچەی بۆ بنێرێت ھەر براوەیە، چونکە ئەوە کۆنتڕۆڵکردنی ھەرێمی کوردستانە و سەروەرییەک دەبێت بۆ عەبادی، بەداخەوە لەناو بەغداش بۆچوونێک ھەیە کێ لە کورد دەنگی نزیک بێت دەنگی کەم دەکات، بۆیە ئێستا ئەگەر مووچەش بدات دەنگی ئەو زیاتر دەبێت بۆ مانەوەی لە داھاتوو.

"لە مەسەلەی نەوتدا کۆمپانیاکان قازانجییان کرد و کورد زەرەر"

ئاژانسی ئانادۆڵو: قسەیەک ھەیە کورد دووبارە ھاوپەیمانی لەگەڵ نوری مالکی بکاتەوە، ئەمە شتێکی باشە جگە لەوەی کە لە سیاسەتدا دۆستی بەردەوام و دوژمنی بەردەوام نییە، بەڵکو بەرژەوەندیی بەردەوام ھەیە؟

سەلیم کۆیی: حاڵەتی رابردوو حاڵەتێکی نا سروشتی بوو، مامەڵەکردنی کورد لەگەڵ نوری مالکی و لەگەڵ حەیدەر عەبادی، مالکی ئێستاش لەسەر قسەی خۆیەتی کە ئەگەر کورد پابەند بێت بە دەستوورەوە بەتایبەت لە بەڕێکردنی نەوت و شتی تر کە کورد رێژەیان دانابوو ٣١ ھەزار پێشمەرگەی ھەبێت لەنێو سیستەمی بەرگری، بۆیە ھەندێک شتی بچووک مابوو پێشتر بگەنە رێککەوتن، بەڵام ئەوانە نەکراوە، ئێستا سروشتییە ئەگەر رێکبکەون ھەر لایەنێک لەگەڵ لایەنێکی تر، بەڵام ئەوەی وتراوە پێشتر ناواقیعی بووە، چونکە جەعفەری و مالکی ھەر بە قسەی کورد لابران، بەڵام عەبادی ئەمریکا پشتیوانی زیاتری لێ دەکات و براوەی جەنگە. لە راستیدا ھاتنی داعش زۆر پەیوەندیی بە مالکی نەبووە، بەڵکو پەیوەندیی بەو ناڕێکی و ناتەباییەوە ھەبوو کە لە عێراقدا ھەبوو، داعش کە ھاتنە ناوچە سوننییەکان ئەوەبوو کە زیاتر ژینگەکە بۆ داعش لەبار بوو، بۆیە لە ھەر شوێنێک کە ناڕێکی و ناتەبایی ھەبێت ھێزێک دێت زۆر نەگونجاوە، بۆیە ئەگەر کورد لە رابردوودا پابەند بایە بە دەستوورەوە باشتر دەبوو و شەڕی داعشیشمان بە تووشەوە نەدەبوو کە لە ئەنجامی کێشەکان و شەڕی سوننە و شیعە دروست بوو، بۆیە ئاساییە مامەڵە لەگەڵ مالکی، بەڵام تاچەند لە بەرژەوەندیی کوردە، ئەوە دیاریی دەکات، نابێت رەتی بەرەیەک بکەین کە سوننە یان شیعەیە، یان شتی تر، بۆیە ئیتر سیاسەت دەکرێت و گرنگ ئەوەیە بەرژەوەندییەکانی ھەرێمی کوردستان پارێزراو بێت. بۆیە باشترین رێگەچارە بۆ کورد لەدوای شکستی ریفراندۆم و رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە شەڕی پابەندبوونە بە دەستوورەوە. پێشتریش ئەگەر کورد جەختی لەسەر جێبەجێکردنی دەستووری بکردبایەتەوە دەستکەوتمان زیاتر بوو، بەڵام یەکێتی و پارتی زیاتر کەڵکەڵەی سەربەخۆییان ھەبوو و ئێمەش پێمان گونجاو نەبوو کە کاتەکەی و پاڵپشتیی نییە، بۆیە ئێمە پێمان وابوو کە پاڵپشتی نییە ئەگەرچی دەیانگوت کە پاڵپشتی ھەیە و ئەو شتانە بەردەستن، پێمان وابوو ئەگەر جیاببینەوە و بە رێککەوتن بێت لەگەڵ عێراق ئەوکات دەکرا و ئەگەر ھەموو وڵاتانیش پێیان ناخۆش با، بەڵام ئێمە لەگەڵ عێراق زۆر ناتەبا بووین و بەتایبەت لەگەڵ مالکی، کێشەی سەرەکیش لە مەسەلەی بەڕێکردنی نەوت دەستی پێکرد، ئێستا بوودجەکەمان بڕا و نەوتەکەشمان دەڕوات و قەرزاریشین، بۆیە نەوت بۆ کوردستان نیقمەت بووە نەک نیعمەت، ئێستا باس لە ٣٠ ملیار دۆلار قەرز لەسەر ھەرێمی کوردستان دەکرێت. لێرەدا کۆمپانیاکان قازانجییان کرد و کورد زەرەری کرد و لە ھەموو لایەکیشەوە زەرەرمان کرد، ئێمە ترسمان ھەبوو لەگەڵ سوننە نەگەین بە چارەسەر کەچی لەگەڵ شیعەش تێکچووین، ئەی چیمان کرد.