دیمانەی ئاژانسی ئانادۆڵو لەگەڵ سەرۆكی رووسیا پوتین

ئەنقەرە

 

سەرۆكی رووسیا ڤیلادیمیر پوتین پێش هاتنی بۆ توركیا لە سەرەتای مانگی داهاتوو بۆ بەشداری كردن لە پێنجەمین كۆبوونەوەی لێژنەی باڵای هاوكاری رووسیا و توركیا، لە دیمانەیەكی تایبەتیدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو بەشێوەیەكی نووسراو وەڵامی چەندین پرسی دایەوە.

پوتین گوتی: "بڕیارەكانی توركیا لەبارەی سیاسەتی دەرەكییەوە جێی سەرنجی ئێمەن و رەنگە ئێمە رێژەی هاوردە كردنی خۆراك لە توركیاوە زیاتر بكەین و ئەگەری هاوكاری زیاتر لە نێوان رووسیا و توركیا لە بواری لێكۆڵینەوە و بۆشایگەریدا هەیە".

پرسیار- لە كۆبوونەوەی لێژنەی باڵای هاوكاری نێوان رووسیا و توركیا كە بڕیارە سەرەتای كانوونی یەكەم لە ئەنقەرە بەڕێوە بچێ لە بواری سیاسی، ئابووریی و كولتووریدا چ جۆرە مەبەستێكی دیاریكراوتان هەیە؟ سەرەڕای هەبوونی جیاوازی لەبارەی چەند پرسێكی ناوچەكەوە هۆكاری بەردەوام كردنی ئەو پەیوەندیانەی نێوانتان چییە؟

وەڵام- لە چوارچێوەی سەردانی فەرمی بۆ توركیا و بەشداریكردنمان لە پێنجەمین كۆبوونەوەی لێژنەی باڵای هاوكاری و هەماهەنگی نێوان توركیا و رووسیادا هەنگاوی گرنگ بۆ بەهێزتر كردنی پەیوەندییەكانی نێوانمان دەنێین و لە سایەی هەوڵە هاوبەشەكانماندا ئەو پەیوەندییانە لەم ساڵانەی دواییدا بەهێزتر بوون و لەگەڵ رۆحی دراوسێ بوونیشدا گونجاو بوونە و ئەو پەیوەندییانە بە رەچاو كردنی متمانەی دوو لایەنە، یەكسانی و پاراستنی دوولایەنەی بەرەژوەندییەكانمان بەرەو پێشەوە دەچن. لەگەڵ جێبەجێ كردنی پڕۆژە ستراتیژییەكانی بواری وزە لەگەڵ سەركۆماری توركیا رەجەب تەیب ئەردۆغاندا باسی هەموو بنەماكانی هاوكاری و هەماهەنگی نێوان رووسیا و توركیا دەكەین باس لە ئەنجامەكانی ساڵانی رابردووی ئەو هاوكاری و هەماهەنگییە دەكەین و بۆ داهاتوویش بەرنامە و پلانی نوێ دادەنێین بێگومان باس لە پرسەکانی سیاسی ناوچەكە و جیهانیش دەكەین. لە رابردووەوە تا ئەمڕۆ توركیا یەك لە هاوبەشە دەرەكییەكانی رووسیا لە بواری بازرگانیدا بووە، تەنیا ساڵی 2013 رێژەی ئاڵوێری بازرگانی نێوان هەردوولا نزیكەی 32.7 ملیار دۆلار بووە و رێژەی سەرمایەگوزاری راستەوخۆی رووسیا لە توركیا گەیشتووەتە 1.7 ملیار دۆلار و سەرمایەگوزاری توركیایش لە رووسیا لە یەك ملیار دۆلار نزیك دەبێتەوە، ئەمە پێشكەوتنی زۆر باشە و بەرفراوانتر كردنی خزمەتی بەرەژوەندییەكانی هەردوولا دەكات.

لە سایەی پێشكەوتنە تەكنۆلۆژییەكانی ئەمڕۆدا دەتوانین ئاستی ئاڵوێری بازرگانی و هاوكاری نێوانمان زۆر بەرزتر بكەینەوە و لە بواری پیشەسازیدا پڕۆژەی هاوبەش جێبەجێ بكەین و لەو چوارچێوەیەدا چەندین پڕۆژەی هاوبەش دەخەینەڕوو بۆ نموونە كارخانەی ماگنیتۆگۆرسكی ئاسنی رووسیا دەتوانێ كارخانەی ئاسنی ئەسكەندەروون نۆژەن بكاتەوە و توانای كاركردنی زیاتر بكات، بۆ ئەو مەبەستەش هەتا ئێستا بەبڕی دوو ملیار دۆلار سەرمایەگوزاری كراوە و گرووپی كۆمپانیاكانی غازی رووسیا لە ناوچەی ساقاریا كارخانەیەكی بۆ دروست كردنی ئۆتۆمبێل دامەزراندووە.

پوتین لە بەردەوامی قسەكانیدا گوتی: یەك لەو بابەتانەی كە بۆ داهاتووی پەیوەندییەكانی رووسیا و توركیا زۆر گرنگ و جێگای بایەخە هاوكاری و هەماهەنگی نێوان هەردوولا لە بواری بۆشاییگەریدایە، لەو چوارچێوەیەدا 15ی شوباتی ئەمساڵ ناوەندی ناردنی مانگی دەستكردی رووسی بۆ بۆشایی ئاسمان توانیویەتی بە شێوەیەكی سەركەوتوو مانگێكی دەستكردی توركی بنێرێتە بۆشایی ئاسمان و لە بەرنامەماندایە كە ساڵی داهاتوو دووەمین مانگی دەستكردی توركی بنێرینە بۆشایی ئاسمان.

دەمەوێ ئاماژە بەوە بكەم كە بێجگە لەو هەموو هاوكاری و هەماهەنگییە هەنووکە نزیكەی 100 كۆمپانیای بیناسازی توركیا لە رووسیا كار دەكەن، بەشێكی دیكە لە كۆمپانیا توركییەكان بۆ ئامادە كردنی ژێرخانی ناوەندی وەرزشی سۆچی هاوكار بوون و چاوەڕوانی ئەوە دەكەم كە ئەم ئەزموونە سەركەوتووە ساڵی داهاتوو بۆ پێشبڕكێی نێودەوڵەتی لە رووسیا جێبەجێ بكرێت.

پەیوەندی كولتووری و مرۆیی لە نێوان هەردوولادا بەخێرایی بەرەو پێشەوە دەچن، مانگی شوباتی ئەمساڵ ناوەندی كولتووری و زانستی رووسیا لە ئەنقەرە دامەزرا و لە بەرنامەماندایە كە ئەمساڵ لە مۆسكۆیش ناوەندێكی كولتووری توركیا بەناوی ناوەندی كولتووری شاعیر یونس ئەمرە بكەینەوە.

لە ماوەی 10 ساڵی دواییدا توركیا یەك لەو وڵاتانەیە كە ژمارەیەكی زۆر گەشتیاری رووسی سەردانیان كردووە و یەك لە هۆكارەكانی ئەمەیش لابردنی ڤیزەكانی هاتووچۆی نێوان هەردوولایە، تەنیا ساڵی 2013 نزیكەی 4.3 ملیۆن گەشتیاری رووسی سەردانی توركیایان كردووە. تەنیا لە مانگی كانوونی دووەم تا مانگی ئەیلوولی ئەمساڵ نزیكی 4.1 ملیۆن گەشتیاری رووسی سەردانی توركیایان كردووە، بۆیە سازدانی رێوەڕەسمی هاوبەشی گەشتیاریی لە نێوان رووسیا و توركیادا دەبێتە هۆكاری زیاتر بوونی ئەو رێژەیە و ئێمە هەمیشە خۆشحاڵ بووین بە پێشوازی كردنی میوانە توركەكانمان.

لە سایەی ئەو جۆرە پەیوەندییە فرەبازنانەدا، پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و رووسیا بوونە واقعێكی پایەدار و ئەمەیش نیشانەی گەرەنتی كردنی بەردەوام بوونی ئەو پەیوەندییانە و پەیوەند نەبوونیان بە رەوشی سیاسییەوەیە. بێگۆمان رەنگە هەڵوێستی سیاسیمان لەبارەی چەند پرسێكەوە وەكویەك نەبێت و ئەمەیش بۆ ئەو وڵاتانەی كە سیاسەتی سەربەخۆیی دەرەكییان هەیە زۆر ئاساییە، سەرەڕای ئەمەیش و گرنگتر لەمەیش ئەوەیە كە لە ئاست گرنگی نرخی هاوبەشی نێوان وڵاتەكانمان و خەڵكەكانماندان و رووسیا ئیرادەی ئەوەی نیشان داوە كە دەبێ ئەو دیالۆگ و پەیوەندییە هاوبەشانە بەردەوام بن.

پرسیار- لەبارەی بەكار هێنانی غازەوە لە وەرزی زستان توركیا دەستی بە ئامادەكاری كردووە، ئایا لەبارەی هەناردەی كردنی رێژەی غاز و نرخەكەیەوە بۆ توركیا هیچ جۆرە گۆڕانكاری یا هیچ جۆرە پلانێكتان هەیە؟ لەبارەی وزەوە بەتایبەتی وزەی ئەتۆمی و بەكار هێنانی ئاشتییانەی لەلایەن توركیاوە هەڵوێست و هاوكاری رووسیا چۆن دەبێت؟

وەڵام- كەرتی وزە بووەتە ماتۆڕی پەیوەندییەکانی بارزگانی و ئابووری نێوان هەردوولا لەماوەی 10 ساڵی رابردوودا، غازی سرووشتی رووسیا كە لە رێگای توركیا، ئوكراینا، مۆلدۆڤیا، رۆمانیا و بولغاریاوە بە رێگای هێڵی رۆژئاوا و هێلی ماڤی ئاكیم، یەكەم مشتەری ئەڵمانیایە و توركیا دووەم مشتەرییە، ساڵی رابردوو رووسیا بڕی 26.6 متری سێ جا غازی رەوانەی توركیا كردووە وا بزانم لە كۆتایی ئەمساڵدا ئەو رێژەیە تێدەپەڕێنین. زۆر بەباشی دەزانین كە سەرچاوە وزەكانی رووسیا بۆ بووژاندنەوەی ئابووری و كەرتە جیاجیاکانی كۆمەڵایەتی توركیا چەندە گرنگن، بۆیە لەو چوارچێوەیەدا هەمیشە وەڵامی باشمان بە داواكارییەكانی تایبەت بە غازی سرووشتی، چاوەڕوان دەكەین كە لەم مانگەدا رێژەی غازی سرووشتی كە لە رێگای هێڵی ماڤی ئاكیمەوە لە مانگی تشرینی یەكەم رەوانەی توركیا كراوە و رێژەكەی 16 ملیار مەتر سێجا بووە و بگاتە 19 ملیار مەتر سێجا. بۆ ئەو مەبەستە هەر دوولا لەسەر جێبەجێ كردنی ئامادەكاریی پێویست رێككەوتوون و پسپۆڕانی هەردوولایش بە بەردەوامی بەدواداچوون بۆ ئەو بابەتە دەكەن.

ئەگەر پێویست بەوە بكا لەبارەی نرخی هەناردە كردنی دیكەوە گفتوگۆ بكەین ئەوە پێویستە كۆمپانیای تایبەتی ئەو بوارە بە رەچاو كردنی راستییەكانی بازاڕی توركیا بەدواداچوون بۆ ئەو بابەتە بكەن.

لە بەرنامەماندایە بۆ بەرفراوانتر كردن و بەهێزتر كردنی پەیوەندییەکانی بارزگانی و هاوكاریی ئابووریی نێوان هەردوولادا بەتایبەتی لە بواری تەكنۆلۆژی باڵادا  و بەدواداچوون كردن بۆ بوارە ستراتیژیكییەكانی ئەو پەیوەندییانەدا هەوڵ بۆ ئەوە دەدەین كە بە هاوبەشی كار بكەین. لە نێوان ئەمانەیشدا كەرتی وزەی ئەتۆمی هەیە. لە مانگی كانوونی یەكەمی ساڵی 2010دا بۆ دامەزراندن و ئیدارە كردنی ناوەندی ئەتۆمی ئاققویو لە توركیا رێككەوتن ئیمزا كراوە، ئەو پڕۆژەیە زۆر گرنگ و گەورەیە و بڕی تێچووی نزیكی 20 ملیار دۆلارە و بەرنامەكانی زۆر بەباشی بەڕێوە دەچن و دەمانەوێ هێز بدەینە كەرتی وزەی توركیا و لە سایەی بەشداریكردنی كۆمپانیا توركییەكاندا لە جێبەجێ كردنی ئەو پڕۆژەیەدا دەرفەتی كاری هاوبەشی زیاتر دەڕەخسێت. هەنووکە لە توركیا، رووسیا هاوكاری پێگەیاندنی پسپۆڕانی تورك دەكات و لەو چوارچێوەیەدا بواری هەماهەنگی و هاوكاری زیاتر دەڕەخسێنین. لە دوای ساڵی 2011دا زیاتر لە 250 خوێندكاری توركیا لە چوارچێوەی چوار گرووپدا هاتوونەتە رووسیا.

پرسیار- بە بیروڕای ئێوە بۆ زیاتر كردنی پەیوەندی بازرگانی و ئابووریی نێوان هەردوولا لە رووسیا چ جۆرە دەرفەت و ئیمكانیاتێك هەیە ئایا هەردوولا دەگەنە كامە ئامانجی بارزگانی خۆیان؟

وەڵام- بێجگە لە بڕیارەكانی توركیا لەبارەی پەیوەندییەکانی بازرگانی لەگەڵ رووسیادا هاوكات رێز لە بڕیارە سەربەخۆییەكانی توركیا لە بواری سیاسەتی دەرەكیدا دەگرین، هاوبەشە توركەكانمان ئەوەیان رەت كردەوە كە هاوبەشی و هاوكاری ئابووریی و پەیوەندییەکانی بارزگانی نێوانمان بكرێنە قوربانی بەرەژوەندی سیاسی چەند كەس و لایەنێك، من پێم وایە ئەمە بڕیارێكە بۆ داهاتوو كە زۆر بە وردی بیری لێ كراوەتەوە و دەركراوە، ئەمە سیاسەتێكی زۆر باشە بۆ داهاتوو.

هەڵوێستی حكوومەتی توركیا رێگای بۆ زیاتر كردنی رێژەی ئاڵوگۆڕی بارزگانی نێوان هەردوولادا خۆش كردووە، بۆیە دەتوانین پێش لە هەموو شتێك باس لە پڕكردنەوەی بۆشایەتییەكانی نێو بازاڕەكانی رووسیا لەلایەن سەرمایەدارە توركەكانەوە بكەین، بازرگانە توركەكان گوشت، شیر، ماسی، سەوزە و بەرهەمە كشتوكاڵییەكان رەوانەی بازاڕەكانی رووسیا دەكەن و پێشوازی لە نیاز و مەبەستی ئەو بارزگانە توركانە بۆ زیاتر كردنی بازنەی ئەو بازرگانییە دەكەین. ئاواتەخوازم بە زیاتر كردنی هەماهەنگی و هاوكاری ئابووریی و بازرگانی نێوانمان بتوانین سوودی باش بە گەلی رووسیا و توركیا بگەینن، بێگومان بۆ بەرزكردنەوە رێژەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانمان بۆ 100 ملیار دۆلار لەگەڵ سەركۆماری توركیا رەجەب تەیب ئەردۆغاندا رێككەوتبوون. ساڵی 2013 ئەو رێژەیە 32.7 ملیار دۆلار بوو.

دەمەوێ ئاماژە بەوە بكەم كە ئەو گەمارۆیانەی لەلایەن ئەمریكا، ئەورووپا، ژاپۆن، ئوستراڵیا و چەند وڵاتێكی دیكەوە بە شێوەیەكی یەكلایەنە لەسەر رووسیا سەپێنراون یاسایی نین چونكە ئەو جۆرە كڕیارانە نەتەنیا راستەوخۆ زەرەریان بۆ ئابووریی دەبێت بەڵكو دەبنە هۆی نائارامی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا.

ئێمە بەهیچ شێوەیەك ئەوە قەبووڵ ناكەین كە بە زمانی هەڕەشە كردن و گەمارۆدانان لەگەڵ رووسیادا قسە بكرێ، بێگومان ئەو جۆرە هەڵوێستانە هیچ سوود و دەستكەوتێكیشیان نابێت. لەو چوارچێوەیەدا هەمیشە رەچاوی هاوسەنگییەكان دەكەین و رووسیا لە رەچاو كردنی ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانی خۆی بەتایبەتی ئەوانەی كە لە چوارچێوەی رێكخراوەکانی جیهانی وەكو رێكخراوی جیهانی بازرگانی ئیمزای كردووە وەڵام دەداتەوە. بێجگە لە هەمووی ئەوانە سەرۆكی گەروە كۆمپانیاکانی رۆژئاوا ئەوانەی كە لە رووسیا كار دەكەن لە بەرامبەر ئەو جۆرە گەمارۆیانەدا نیگەرانن بەڵام رەچاوی ئەو گەمارۆیانە ناكەن ئامادەبوونی خۆیان بۆ بەردەوام كردنی هاوكارییەكانیان لەگەڵ كۆمپانیا رووسییەكان دەربڕیوە. ئێمە دەزانین كە لە كۆتاییدا هەر پشووفراوانی سەركەوتوو دەبێ، بۆیە داواكارم لە لایەنەكانی دیكە واز لە زمانی هەڕەشە بهێنن و بێن با دابنیشین بە دیالۆگ و لەیەك تێگەیشتن كێشەكان چارەسەر بكەین.

پرسیار- رەوشی ئێستای سووریا چۆن ھەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا رووسیا پێشنیاری سەبارەت بە پەلەكردنی چارەسەری ھەیە؟

وەڵام- دۆخی ئێستای سووریا ئێستاش جێگەی نیگەرانییە. ئاگەمان لەوبارە قورسەی سەر پشتی توركیا ھەیە كە بەھۆی شەڕ و پێكدادانەكانی نێوخۆیی دراوسێكانی كاریگەرە. لەگەڵ ئەمەشدا سەرچاوەی مەترسیداری خراپتربوونەوەی بارودۆخی ئەو وڵاتە و وڵاتانی دراوسێ، كارەكانی رێكخراوەكانی وەك بەناو دەوڵەتی ئیسلامی و ئەوانیتر كە ماوەیەكی لەلایەن وڵاتانی خۆرئاواوە رێیان پێ دراوە و بەشێوەیەكی كارا بەكارھێنراون. بە دڵنیاییەوە بەرەنگاری دژی تیرۆر و گرووپە توندڕەوەكان كە لە رۆژھەڵاتی ناڤین و باكووری ئەفریقیا دەستبەكارن، وەكو ئامانجی سەرەكیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی قەبووڵ دەكەین.

 لەوەش دڵنیاین كە پێویستە گەیاندنی ھەوڵەكانی ئەم ھەڕەشەیە، بەپێی بڕیارەكانی كۆنسەی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان و گونجاو لە رێنمایە دادوەرییە نێودەوڵەتییەكان بن، وەك دەستوەرنەدانی كارە نێوخۆییەكان و پاراستنی ئاسایشی وڵاتەكان. لەوە گرنگتر پێویستە ئەم پڕۆسەیە بە شێوەیەكی شەففاف بەردەوام بێت، نەك وەك رۆژەڤێكی شاراوە.

ئێمە وەك فیدراسیۆنی رووسیا لە داھاتووشدا لە دابین كردنی ھاوكاری كردن بەردەوام دەبین بۆ حكوومەتەكانی ئەو وڵاتانەی كە بەرەنگاری توندڕەوەكان دەكەن، وەك سووریا، عێراق و حكوومەتەكانی دیكەی ناوچەكە.

ئێمە وەكو بنەمایەك بە گرنگی دەزانین كە بە شێوەیەكی گشتگر لە ھەڕەشەكانی سەر جوگرافیای رۆژھەڵاتی ناڤین و ئەفریقیای باكوور ئاگەدار بین. بۆ نموونە دۆخی چارسەر نەبوونی كێشەی فەڵەستین و دژایەتی نێوان عەرەب و ئیسرائیل كە بە ساڵانە بەردەوامە لەلایەن گرووپە توندڕەوەكانەوە بەكار دەھێنرێت بۆ بەشداری كردنی گەنجەكان لە نێوانیان.

رووسیا لە سەرەتاوە ھەوڵ دەدات كە قەیرانی نێوخۆیی سووریا راستەوخۆ لەلایەن سوورییەكانەوە بە گوێرەی بنەماكانی رێكەوتنی جنێڤ-ی 30ی حوزەیران 2012، بەبێ مەرج و بە بێ دەستێوەردانی دەرەکی، بەدیالۆگی نێوخۆیی بە سیاسەتێكی ئاشتییانە چارەسەر ببێت.

بڕوامان وایە كە لە سووریا بەتایبەتی و لە رۆژھەڵاتی ناڤین بەگشتی بەرەوپێشكەوتنی رێكخراوەکانی تیرۆریستی، پێویستی یەكگرتنی خەڵك و ھێزەکانی نێوخۆیی سووریا بەدوای خۆوە ھێناوە. پێویستی بە سووریایەكە كە ھەموو لایەنەکانی سیاسی و ئاینیی خاوەن مافی یەكسان بن و لە نێو كەشوھەوای ئاشتییانە و ئاسایشدا بژین و خۆیان بەڕێوە ببەن لە وڵاتێكی سەروەر و عیلمانیدا.

ئێمە لە ھەوڵی ھاوكاری كردنین بەو رادەی كە لە دەستمان بێ بۆ خەڵكی سووریا بەردەوام دەبین. پەیوەندییەكانمان لەگەڵ حكوومەتی سووریا، ژمارەیەك گرووپی ئۆپۆزسیۆن و ھاوكارەكانی نێودەوڵەتی و ناوچەییمان و بەتایبەت لەگەڵ ھاوكارەكانی توركیامان لەم پێناو و ئامانجە دایە.