Hawkar Yaseen
02 ئادار 2022•نوێکردنەوە: 06 ئادار 2022
هەولێر - AA
بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی عێراق سەبارەت بە راگرتنی فرۆشتنی نەوتی هەرێمی کوردستان لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەشێوەی سەربەخۆ چاوەڕێی لێکەوتەی سیاسیی و ئابووریی لەسەر هەرێمی کوردستان لێدەکرێت و بەشێک لە چاودێرانی دۆخی سیاسیی عێراق پێیان وایە بڕیارەکە ناکۆکییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا ئاڵۆزتر دەکات و ئاستی پەیوەندییەکان دەباتە قۆناغێکی نوێوە.
شارەزای یاسایی و چالاکوانی کۆمەڵی مەدەنی، هۆگر چەتۆ لە لێدوانێکی بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو دەربارەی بڕیارەکەی دادگا گوتی: "دادگای فیدراڵی شێواز و میکانیزمی ئیشکردنی لەسەر بنەمای ئەو داوایانەیە کە پێشکەشی دەکرێت، لەخۆیەوە ناچێت داوایەک ببینێت کە بوونی نەبێت، لەنێوان هەرێمی کوردستان و عێراق کۆمەڵێک داوای یاسایی هەن ماوەیەکی زۆرە لە دادگان، چ لە هەرێم یان لە عێراق ئەو داوایانە وەک پێویست مامەڵەی لەگەڵ نەکراوە، هەمیشە داوە یاساییەکان لە چوارچێوەی رێککەوتنە سیاسییەکان دیزە بە دەرخۆنە کراون، بەداخەوە چ لە هەرێم و چ لە بەغداش رۆشنبیری سیاسی لە ئاستی پێویستدا نییە بۆ چارەسەری یاسایی بۆ ئەو گرفتە یاساییانەی کە هەن".
گوتیشی: "بەبڕوای من هەرێمی کوردستان لە کۆی ئەو گفتوگۆیانەی کە لەگەڵ بەغدا هەیبووە لە رابردوودا و حکوومەتی عێراقیش لە کۆی میکانیزمی جێبەجێکردن و چارەسەری کێشەکان وریایانە مامەڵەیان نەکردووە، دەبوو لە زووەوە یاسای نەوت و گاز لە عێراق دەربچێت بۆئەوەی ببێتە تەواوکەری ئەو دەقە دەستووریانەی کە هەیە، بەشێکی زۆری ئەو کێشانەی ئێستا قسەی لەسەرە چارەسەر دەبوون".
شارەزای یاسایی، هۆگر چەتۆ گوتیشی: "یاسای نەوت و گاز زەحمەتتر نەبوو لە پێکهێنانی کابینەکانی حکوومەت کە هەموویان ململانێیەکی زۆریان لەسەر هەبووە، بەڵام ئەو تێکۆشانە زۆرە بۆ ئەم یاسایە نەبووە، خاڵێکی دیکەش ئەوەیە عێراق ماوەیەکی زۆر بە ئەمری واقیع بەڕێوەدەچێت کە خۆی لە بنەمادا رێگا راستەکە ئەوەیە وڵات بە ئەمری واقیع بەڕێوەناچێت، وڵات پێویستی بە پڕۆسەی سیاسیی و یاسایی کۆنکرێتی هەیە کە دواجار دڵنیایی بداتە هەموومان".
دەربارەی ئەوەی دەگوترێت کە بڕیارەکەی دادگای باڵای فیدراڵی بڕیارێکی سیاسییە لەبری یاسایی، هۆگر چەتۆ گوتی: "ئەوە تێزێکی تێنەگەیشتوویی سیاسیەتە کە وای دابنێت ئەو بڕیارە بەهۆی ململانێی سیاسی دەرچووە و ئێران لە پشتیەوەیەتی، لەبەرامبەریشدا نەزانییە ئەگەر واتێبگەین هەموو ئەو بڕیارانەی لە دادگا دەردەچن بڕیاری بێ ناسنامە و بێ تێڕامانن، کۆی یاساکان لە دنیادا گۆشەیەکی سیاسی هەیە ئەگەر لەم بڕیارەش دووربکەوینەوە بۆ نموونە لە وڵاتێک یاسا دەردەکرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژبە خێزان، بەڵام لە بەرامبەردا لە وڵاتێکی دیکە ئەو یاسایە دەرناکرێت چونکە فەلسەفەی حکومڕانی لەو وڵاتە و سیاسەتی ئەو حکوومەتە لەگەڵ ئەوەیە توندوتیژی لەنێو خێزان نەبێت".
گوتیشی: "بەبۆچوونی من دادگای فیدراڵی لەئێستادا دادگایەکە کاراتر ئیش دەکات لەوەی رابردوو، هەموو ئەو داوایانەی لەبەردەستییەتی سکێچوەڵی بۆکردووە و تێڕامانی تێدادەکات و بڕیار دەدات، ئینجا بڕیاردانەکە لە بەرژەوەندی تۆ دەربچێت یان لە بەرژەوەندی تۆ نەبێت، ئەوان بەو ئاراستەیە دەڕۆن کە دەیانەوێت دادگا بەو شێوازەبێت، سەرکەوتن لە خێرایی دەرچواندنی بڕیارە نەک خەواندنی بڕیار".
لەنیو شەقامی سیاسیی عێراق و هەرێمی کوردستان بۆچوونێک هەیە کە پێی وایە بڕیارەکەی دادگا ئاستی ململانێکانی هەولیر و بەغدا دەباتە قۆناغێکی دیکە و کێشەکان ئاڵۆزتر دەکات، دەربارەی ئەم پرسە شارەزای یاسایی، هۆگر چەتۆ گوتی: "ئەو بڕیارە دیمەنی ململانێکان ئاڵۆزتر دەکات، هەرێم و بەغدا پێنج دۆسیەی پڕ لە موشکیلەیان هەیە، کاتێک یاسایەک دەردەچێت دۆسیەیەک لەو دۆسیانە چارەسەر دەکات ئەوە شتێکی باشە، بەڵام کاتێک بڕیارێک دەردەچێت دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات بەدڵنیایی دۆسیەکەش ئاڵۆزتر دەکات، سەرۆکوەزیرانی ئێستا جۆرێک لە لێکتێگەیشتنی لەگەڵ هەرێم هەیە، بەڵام لەڕێگای ئەم بڕیارە فشاری لەسەر دروست دەبێت کە ئەو لێکتێگەیشتنە رابگرێت، بۆ نموونە ٢٠٠ ملیارەکەی هەرێمی کوردستان رابگرێت هەتاوەکو هەرێم ملدەدات بۆ بڕیارەکەی دادگا و گرێبەستە نەوتییەکان هەڵدەوەشێنێتەوە کە من پێموایە ئەمە شتێکی خراپە".
هۆگر چەتۆ گوتیشی: "ئەوەی دەگوترێت ئەم بڕیارە بۆ ئەو مەبەستە دەرچووە بینەقاقای هەرێمی کوردستان دەگرێت و دەبێتە مەترسی لەسەر ئەزموونی هەرێمی کوردستان پێموایە ئەمە لە قەبارەی خۆی زۆر گەورەتر کراوە و بەلاڕێدابردنێکی زۆر نا لۆژیکییە، چونکە ئەوکاتە دەتوانین قەلەقبین کاتێک دەستووری عێراق هەموار بکرێتەوە و دەنگ بدرێت بەوەی دەوڵەتەکە فیدراڵی نییە".
دەربارەی لێکەوتەکانی بڕیارەکە لەسەر هەرێمی کوردستان هۆگر چەتۆ گوتی: "لێکەوتەکەی تائەوکاتە دەمنێنیت و دیاردەبێت کە یاسای نەوت و گاز دەردەچێت، کە ئەو یاسایە دەرچوو لەوێ ماددە دەستوورییەکان شیدەکرێتەوە و جێگیردەکرێت، بەڕای من هیچیان هەڵناوەشێندرێتەوە و پەلەناکرێت لە جێبەجێکردنی ئەو بڕیارە، چونکە ئەو گرێبەستانەی هەرێمی کوردستان کردوویەتی بە رەچاوکردنی دەستوور ناتوانرێت هەڵبوەشێندرێتەوە، بۆ نموونە ئیکسۆن مۆبیل لە هەرێمی کوردستان کاردەکات، بەڵام لە بەسرەش کاردەکات، ئێستا بە ئەمری واقیع بۆری هەیە نەوت دەگوازێتەوە لە هەرێمی کوردستانەوە بۆ تورکیا و لەوێش بۆ جیهان، لەم بابەتەدا کۆمەڵێک رێککەوتن و پەیماننامەی تێدایە بۆ نموونە چۆن سەدام شەڕی کوێتی کردووە و ئێستاش ئێمە قەرزەکەی دەدەینەوە ئەمەش هەمان بابەتە".
گوتیشی: "بڕیارەکە ئەوەندەی دەستشکانە یان ناچارکردنە ئەوەندە بۆ ئەوەنییە بەیانی بێن بە هەموو کۆمپانیاکانی نەوت بڵێن تەواو بڕۆنە دەرەوە، ئەو کاتە ئەوە روودەدات هەرێمی کوردستان داگیربکرێت یان فیدراڵییەت نەهێڵدرێت و سیستمی سیاسیی بگۆڕدرێت".
حکوومەتی هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتی سیاسیی لە هەرێمی کوردستان هەر دوای دەرچوونی بڕیارەکەی دادگا رایانگەیاند، بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی لەم دۆسیەیەدا نادەستوورییە، چونکە دەستوور مافی بە هەرێمی کوردستان داوە ئەو مامەڵەیە بکات، بۆ ئەمەش شارەزای یاسایی، هۆگر چەتۆ رایگەیاند "لە ماددەی ١١٥ی دەستوور دەڵێت، ئەگەر بڕیارێک لە حکوومەتی مەرکەزی دەرچوو بڕیارێکیش لە حکوومەتی هەرێم یان لە پارێزگاکان دەرچوو بەمەرجیک بابەتە سیادییەکان نەبێت ئەگەر ناکۆکی دروستبوو لەنێوانیان، ماف بە هەرێم و پاریزگاکانە و لەپێشترن".
گوتیشی: "لە ماددەی ١١١ و ١١٢ بەڕوونی دەڵێت ئیدارەی نەوت و گاز دەسەڵاتی هاوبەشە، بیر و کێڵگە کۆنەکان مافی حکوومەتی مەرکەزییە، بەڵام کە کێڵگەیەکی نوێ دەدۆزرێتەوە دەبێت بە هاوبەشی بەڕێوەببرێت، بڕیارەکەش هەر ئەوە دەکات دەڵێت هەرێم و بەغدا دابنیشن رێکبکەون چۆن ئەو پرۆسەیە رێکبخەنەوە".
دەربارەی لێکەوتەکانی بڕیارەکە لەسەر ئابووری سەربەخۆی هەرێمی کوردستان، شارەزای یاسایی و چالاکوانی کۆمەڵی مەدەنی، هۆگر چەتۆ گوتی: "من پێموایە ئابووری سەربەخۆی هەرێمی کوردستان دەمێکە کۆتایی هاتووە، لەدوای ریفراندۆم یەکێک لە دەرهاویشتەکان ئەوەبوو کە رادەستی ئابووری بکەین بۆ عێراق، هەرێم سیستمی گومرکی خۆی رێکخستووە لەگەڵ بەغدا و هەرێم رەزامەندبووە لەسەر ئەوەی تەواوی ئەو داهاتانەی کە هەیە بەپێی دەستوور بەشێکی دەگەڕێنێتەوە بۆ عێراق، بۆیە بەبۆچوونی من ئابووری سەربەخۆی هەرێمی کوردستان کۆتایی پێهاتووە".
