Irani dhe Rusia në Kaspik, aleatë të vërtetë?

Rusia dhe Irani janë duke përjetuar shumë angazhime diplomatike, ekonomike dhe ushtarake në Detin Kaspik, duke shënuar kompleksitetin e interesave dhe tensioneve rajonale të dy vendeve. Deti Kaspik nuk ka qenë kurrë një prioritet kryesor në politikën e jashtme të Iranit në krahasim me ujërat e tij jugorë. Sidoqoftë, vitet e fundit, veçanërisht pas reagimeve të përhapura iraniane ndaj përcaktimit të Detit Kaspik në Marrëveshjen e Aktausë 2018 (nënshkruar në qytetin Aktau në Kazakistan), vendi i ka kushtuar më shumë vëmendje politikave ndaj vendeve bregdetare kaspike, veçanërisht Rusisë së fuqishme dhe Azerbajxhanit ambicioz. Deti Kaspik ishte një ujë ruso-iranian i ndarë midis viteve 1920 dhe 1991. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, Kazakistani, Azerbajxhani dhe Turkmenistani këmbëngulën për një pjesë prej 20 për qind të detit minimalisht. Moska dhe Teherani, nga ana tjetër, këmbëngulnin që zgjidhja sovjeto-iraniane të ishte e vlefshme në epokën post-sovjetike.

Marrëveshja e Aktausë zgjidhi çështjen e demarkacionit midis shteteve bregdetare. U deshën 22 vjet, 52 grupe pune dhe pesë samite mbi Detin Kaspik për të arritur marrëveshjen. Ai i jep secilit shtet 15 milje detare nga bregu i tij si ujëra sovrane dhe dhjetë milje shtesë detare si zonë ekskluzive tregtare peshkimi, me pjesën tjetër të detit përtej atij të hapur për të pesë shtetet për përdorim të zakonshëm.

Megjithatë, nënshkruesit nuk ishin në gjendje të zgjidhnin çështjen e burimeve të mëdha të Detit Kaspik. Për të rregulluar problemin përmes negociatave të mëtejshme, vendet bregdetare dolën me një mekanizëm të veçantë ligjor që përcakton trupin e ujit si as liqen, as det. Irani dhe Rusia këmbëngulën që ndërtimi i të gjithë tubacioneve të energjisë nënsipërfaqësore të miratohet nga të pesë shtetet, edhe nëse përfshiheshin vetëm dy shtete miratuese. Kjo dispozitë e Marrëveshjes së Aktausë i jep Rusisë dhe Iranit fuqinë për të parandaluar Azerbajxhanin, Kazakistanin dhe Turkmenistanin që të transportojnë naftë dhe gaz në Evropë, duke nënkuptuar një pjesë më të madhe të tregut evropian të energjisë për Rusinë dhe Iranin. Ndërkohë, Irani do të gjejë mundësinë për të penguar planet e Azerbajxhanit për fushën e diskutueshme hidrokarbure Araz-Alov-Sharg.

Irani dhe Rusia po ashtu përfituan nga moslejimi i Marrëveshjes së Aktausë i pranisë ushtarake jobregdetare në Kaspik, ndërsa ndanin ujërat përtej zonave territoriale dhe të peshkimit prej 25 miljesh detare. Parandalimi i fuqive perëndimore nga shkelja e Kaspikut ka qenë prej kohësh një shqetësim rus dhe iranian, dhe është ndoshta interesi më i rëndësishëm i përbashkët në Kaspik.

Duke mos kufizuar madhësinë e flotave të saj, Aktau i dha Rusisë fuqinë mbizotëruese dhe Iranit, i cili ka flotiljen e dytë më të madhe në Detin Kaspik. Rusia dhe Irani kanë përdorur më parë flotat e tyre kaspike. Në nëntor të vitit 2015, flotilja kaspike e Rusisë nisi një breshëri raketash lundrimi në Siri, e cila është rreth 600 kilometra larg. Në vitin 2021, Moska dërgoi një pjesë të flotiljes së saj kaspike në perëndim përmes Kanalit Volga-Don për të sfiduar ambiciet e Ukrainës në Detin e Zi. Irani, nga ana tjetër, ka përdorur marinën e tij për të sfiduar Azerbajxhanin.

Marina iraniane ishte përballur me një anije survejimi të BP-së sipas një kontrate azerbajxhanase në korrik të vitit 2001 dhe kohët e fundit filloi një stërvitje luftarake si përgjigje të një manovre azerbajxhanase më 30 qershor të këtij viti. Sipas raporteve, marina azerbajxhanase ushtroi skenarin e sulmit ndaj një armiku në Detin Kaspik (me sa duket Iranit). Irani u përgjigj shpejt, dhe vetëm disa ditë pas manovrës së Azerbajxhanit, ai filloi stërvitjen e tij në 20 përqindshin e pretenduar të detit, duke vënë në pikëpyetje Marrëveshjen e Aktausë.

Rusia dhe Irani kanë pasur marrëdhënie dinamike ushtarake në Kaspik, veçanërisht vitet e fundit. Në vitin 2015, ministri rus i Mbrojtjes Sergei Shoigu nënshkroi një marrëveshje bashkëpunimi ushtarak me Iranin. Të dy vendet ranë dakord të bashkëpunojnë në stërvitjet e përbashkëta ushtarake, operacionet kundër terrorizmit dhe kryengritjes dhe shkëmbimin e informacionit. Shoigu ishte zyrtari më i lartë ushtarak i Rusisë që vizitoi Iranin që nga viti 2002. Marrëveshja u përshëndet nga iranianët si "një përgjigje e përbashkët ndaj ndërhyrjes amerikane". Në vitin 2019, Irani dhe Rusia ranë dakord të përmirësojnë bashkëpunimin ushtarak në Kaspik, dhe në vitin 2020 Irani mori pjesë në stërvitjen ushtarake ruse Kavkaz-2020. Në gusht të vitit 2021, ekipet nga Rusia, Azerbajxhani dhe Kazakistani mbërritën në portin e Kaspikut të Iranit, Bandar-e Anzali, për të marrë pjesë në edicionin e gjashtë të kompeticionit të Kupës së Detit, i cili ishte pjesë e Lojërave Ndërkombëtare Ushtarake 2021.

Jo miq aq të mirë

Kritikët pohojnë se interesat e Rusisë në Kaspik nuk kanë qenë gjithmonë në përputhje me ato të Iranit. Në vitet e para pas rënies së Bashkimit Sovjetik, të dy vendet përsëritën se Azerbajxhani, Kazakistani dhe Turkmenistani ishin nënshkrues të Deklaratës së Alma-Ata-s të vitit 1991, e cila garantonte “përmbushjen e detyrimeve ndërkombëtare që rrjedhin nga kontratat dhe marrëveshjet e lidhura nga ish-BRSS". Sidoqoftë, Moska më vonë e braktisi këtë pikëpamje, duke hyrë në marrëveshje dypalëshe me vendet e tjera. Në fakt, Rusia filloi procesin e ndarjes së Kaspikut vite para Aktausë. Një marrëveshje trepalëshe e vitit 2003 midis Rusisë, Azerbajxhanit dhe Kazakistanit i dha Kazakistanit 27 për qind të shtratit të detit, Rusisë 19 për qind dhe Azerbajxhanit 18 për qind, ndërsa shpalli ujin e Kaspikut të hapur për përdorim të përbashkët.

Është e panevojshme të thuhet se politika e Iranit ishte e ndryshme, duke këmbëngulur në një ndarje të barabartë. Duke u përballur me reagime shumë negative në vend, Irani i izoluar është shteti i vetëm në mesin e pesë vendeve që nuk e ka ratifikuar akoma Marrëveshjen e Aktausë pavarësisht thirrjeve ruse për ta bërë këtë.

Sapo të hyjë në fuqi, Aktau do t'i japë Iranit më pak se të tjerët. Duke pasur parasysh bregdetin e vogël të vendit dhe sasitë e parëndësishme të burimeve të verifikuara të gazit natyror dhe naftës atje, pozicioni i Iranit është i kuptueshëm. Iranianët, përfshirë anëtarët e parlamentit, dënuan qeverinë Rouhani, duke e akuzuar atë se ka bërë lëshime të panevojshme nën presionin rus.

Shumë e krahasuan Marrëveshjen e Aktausë me Marrëveshjen e Turkmenchay-it të vitit 1828, e cila i dha Rusisë një pjesë të madhe të Kaukazit të Jugut të kontestuar pas humbjes poshtëruese të Iranit në luftën Ruso-Perse.

Qeveria iraniane u kritikua nga brenda, kryesisht për shkak të kohës së marrëveshjes. Shumë besojnë se Rusia shfrytëzoi pozicionin e cenueshëm të Iranit si rezultat i presionit të madh amerikan për ta izoluar atë. Duke u përballur me sanksionet e rënda amerikane, Iranit i mungonin fondet dhe teknologjia për të arritur burimet hidrokarbure thellë në ujërat e veta Kaspik. Tjetërsimi i shteteve bregdetare kaspike, veçanërisht Rusia, mund të izolojë më tej Iranin. Ndërsa Irani dhe Rusia kishin një bashkëpunim përmes OPEC-ut, planet më ambicioze të Iranit për të anashkaluar sanksionet amerikane duke shkëmbyer naftë me Rusinë në këmbim të mallrave dhe shërbimeve tashmë janë provuar të kota.

Edhe pse Teherani dhe Moska ndajnë qëllimin për të mbajtur fuqitë perëndimore jashtë Detit Kaspik, ato nuk janë në një aleancë të plotë, dhe secila ka linjën e vet të politikës.

Rusia është i vetmi vend i Kaspikut me anije luftarake të klasës fregatë dhe fuqi superiore ajrore. Irani ka qenë vendi i dyti më i fuqishëm në ujërat e Kaspikut post-sovjetik, një pozicion që tani po humbet shpejt ndaj vendeve të tjera bregdetare, veçanërisht Azerbajxhanit, për shkak të flotiljes së tij të vjetër dhe gjithnjë e më të vjetëruar. Për shkak të kundërshtimit rus, Irani nuk është në gjendje të dërgojë asnjë anije nga ujërat e tij në jug të Kaspikut përmes Kanalit Volga-Don për të rritur aftësinë e tij ushtarake në rajon.

Ndërkohë, Azerbajxhani ka forcuar flotiljen e tij me anije dhe pajisje turke dhe izraelite. Që nga viti 2021, Azerbajxhani ka 44 anije në Detin Kaspik, shumica e të cilave janë të vogla, por të armatosura rëndë.

Disa besojnë se qasja shfrytëzuese e Rusisë ndaj Iranit në Kaspik nuk është një përjashtim dhe duhet parë si pjesë e qasjes së përgjithshme të politikës së jashtme ruse ndaj Iranit. Për shembull, pavarësisht bashkëpunimit dhe interesave të përbashkëta, Rusia nuk dëshiron të shohë investime të rëndësishme perëndimore në Iran, veçanërisht në sektorin e hidrokarbureve, pasi kjo mund të rrisë konkurrencën e Iranit kundër Rusisë.

Në prill 2021, një përgjim i rrjedhur nga ish-ministri i Jashtëm i Iranit Javad Zarif hodhi në pah një vështrim në prapaskenat e marrëdhënies Rusi-Iran. Sipas Zarif, Rusia "vuri gjithë peshën e saj" duke krijuar pengesa në rrugën e normalizimit të marrëdhënieve midis Iranit dhe Perëndimit, duke u përpjekur të "sabotojë" marrëveshjen bërthamore të Iranit.

Përgjimi i Zarif-it zbuloi gjithashtu se Vladimir Putin e bindi gjeneralmajorin Ghasem Soleimani (dhe kështu Iranin) që të përfshihej më shumë në luftën siriane, pavarësisht faktit se aventura e Iranit në Siri i shërbente interesave ruse më shumë sesa atij të Iranit. Zhvillimet e mëtejshme në luftën siriane treguan mosmarrëveshje në rritje midis Rusisë dhe Iranit, e cila humbi pozicionin e saj midis aleatëve të Asadit ndaj Rusisë pas ndërhyrjes së drejtpërdrejtë ushtarake ruse në vitin 2015. Një nga shembujt më të fundit të prishjes së marrëdhënieve Rusi-Iran në Siri është se Ankaraja dhe Moska nuk e përfshiu Iranin në bisedimet e tyre në Soçi mbi situatën në Idlib pavarësisht strukturës trepalëshe të bisedimeve në fillim. Nuk ishte hera e parë që Rusia kishte preferuar të mos e përfshinte Iranin në çështjet rajonale.

Rusia po ashtu e la anash Iranin në përpjekjet e paqes në Luftën e Karabakut në vitin 2020, duke zgjedhur të punojë me Ankaranë, edhe pse të dyja palët e luftës ishin fqinjët e Iranit. Duket se Irani është përqendruar më shumë në "vështrimin e tij në politikën e Lindjes" (kryesisht duke marrë parasysh Rusinë dhe Kinën), veçanërisht pas tërheqjes së Donald Trump-it nga marrëveshja bërthamore e Iranit dhe sanksioneve drakoniane të SHBA-së kundër Iranit, të cilat administrata Biden deri më tani i ka mbajtur. Sidoqoftë, politika e jashtme e Rusisë në Siri, çështja bërthamore e Iranit dhe Deti Kaspik kanë bërë që disa të besojnë se Moska e konsideron Iranin si një "aset të shpenzueshëm" dhe jo si një partner strategjik.

Bijan Tafazzoli

- Shkrimtari është Ph.D. kandidat për Marrëdhënie Ndërkombëtare në Universitetin Koç, Stamboll.

* Opinionet e shprehura në këtë artikull janë të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht politikën redaktuese të Anadolu Agency.